میراث معنوی ( مذهبي) ونقش آن در توسعه گردشگري استان سیستان وبلوچستان(محمد علی ابراهیمی )

میراث معنوی  یکی از مهمترین نوع از مواریث فرهنگی به شمار میرود که شاخه های مختلفی دارد در این بین مذهب ومناسبت های خاص آن در کناراماکن مذهبی از شاخص ترین زیر شاخه های  آن تعریف میگردد که قابلیت جذب انواع گردشگران را دارد ،تنوع در حال رشد گردشگری مذهبی بر پتانسیل های آن برای رشد آینده این بخش تاکید میکند. از آنجایی که ایده گردشگری مذهبی با استنباط انگیزش های گردشگر، ایجاد می گردد

EN

میراث معنوی ( مذهبي) ونقش آن در توسعه گردشگري استان سیستان وبلوچستان(محمد علی ابراهیمی )

یک‌شنبه ۲۰ تیر ۱۳۹۵ | 13:18816 بازدید

بسمعه تعالي
میراث معنوی ( مذهبي) ونقش آن در توسعه گردشگري استان سیستان وبلوچستان  

 

گرداوري:محمد علي ابراهيمي

با همکاری :ام البنین اصلی شهرکی
 

خرداد 94
 

 

چکیده

میراث معنوی  یکی از مهمترین نوع از مواریث فرهنگی به شمار میرود که شاخه های مختلفی دارد در این بین مذهب ومناسبت های خاص آن در کناراماکن مذهبی از شاخص ترین زیر شاخه های  آن تعریف میگردد که قابلیت جذب انواع گردشگران را دارد ،تنوع در حال رشد گردشگری مذهبی بر پتانسیل های آن برای رشد آینده این بخش تاکید میکند. از آنجایی که ایده گردشگری مذهبی با استنباط انگیزش های گردشگر، ایجاد می گردد این انگیزش ها تنها با وجود بقاع متبرکه مانند امامزاده ها، زیارتگاه ها ومناسبت های مذهبی و... برانگیخته می شوند. هدف از این نوشتار بررسی نقش اين ظرفيت ها در توسعه گردشگری مذهبی و بهبود شاخص های توسعه گردشگری  دراستان  سيستان  وبلوچستان و پیامدهای توسعه ای آن است. روش تحقیق توصیفی – تحلیلی است. شاخص های تحقیق شامل مولفه های گردشگری معنوی، مذهبی، اقتصادی، کالبدی، فرهنگی و محیطی است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از مدلهاي رايج  و تحلیل SWOT استفاده شده است. در نهایت، راهکارهایی برای توسعه  گردشگري و پیامدهای مثبت اقتصادی، اجتماعی و کالبدی که با افزایش گردشگران مذهبی عاید منطقه می گردد ارائه شده است استان سيستان و بلوچستان دربستر تمدن ایران و تاريخچه توسعه گردشگري در جنوب شرق كشور جايگاه ويژه اي دارد، وجود اماكن باستاني و تاريخي ،جاذبه های طبیعی وفرهنگی در اين منطقه منجر به ايجاد انواع قطب هاي گردشگري شده است، اما با اينكه اين استان داراي قابليت هاي گردشگري زيادي مي باشد و مي تواند به عنوان منبع درآمدزايي براي منطقه و كشور مفید باشد و از فقر و. بيكاري مردم منطقه بكاهد، واقعيت امر اين است كه صنعت توريسم و گردشگري نتوانسته در اين منطقه موفقيت چنداني به دست آورد ترکیب امتیازاتی چون وجود بقاع متبرکه (، زیارتگاه ها، آتشكده ها مساجد قديمي ،حسینیه ها و...)، مراسم و آئین های مذهبی، تاریخ  كهن استان ، وجود امکانات برای اقامت ، فرصت های خرید، جاذبه های گردشگری مذهبی عمومی و غیره در اماکن مذهبی می تواند بازدیدکنندگان را از مکان های متعدد جذب کند. به ویژه هنگامی که جاذبه خاصی در بین این جاذبه ها همانند كوه خواجه كه براي اديان مختل مهم ومقدس است ویا مساجد تاریخی مثل دزک وتیس ومسجد جامع خاش و...وجود داشته باشد، راهکارهای ارائه شده در این پژوهش می تواند در توانمند سازی بستر گردشگری مذهبی این منطقه و استان موثر باشد.

با توجه به مولفه های مورد بررسی، در این نوشتار، به بيان نقش جاذبه های مذهبی- تاریخی در افزایش گردشگران مذهبی با تاکید بر عملکرد شاخص های توسعه پرداخته می شود.

کليدواژگان:

توريسم مذهبي  ،  اماكن گردشگري مذهبي ،چالش ها وراهکارها ی گردشگري ، ، سيستان وبلوچستان  ،كوه خواجه مسجد دزک 

روش تحقیق طرح مسئله

گردشگري به عنوان يكي از منابع توسعه آفرين  در اكثر كشورها به شمار مي رود كه بر اساس ظرفيت هاي هر منطقه نمونه هاي مختلفي از آن تعريف مي گردد يکی از انواع گردشگرى، گردشگری مذهبی است. صاحب‌نظران صنعت گردشگری بر این باورند که به لحاظ موقعیت فرهنگی ـ مذهبی خاص ایران در میان کشورهای دیگر، گردشگری مذهبی جای رشد و توسعه بسیاری در کشور ما دارد؛ با این وجود گردشگری مذهبی در ایران با وجود 8 هزار و 919 مکان مذهبی مقدس، هنوز فاقد ساماندهی تخصصی و متمرکز بوده و هدف این پژوهش  معرفي بحث گردشگري وتوريسم مذهبي ،بررسی انواع جاذبه هاي گردشگري مذهبي اماكن مذهبي به خصوص بقاع متبركه  ،به طور موردي كوه مقدس خواجه ومسجد تاریخی دزک  همچنين زیرساخت های گردشگری مذهبی و مناسک دینی ومراسم عزاداري ویژه منطقه می باشد .روش پژوهش بر اساس هدف کاربردی و ماهیت ،توصیفی-موردی،تحلیلی است.گردآوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه ای ،اسنادی وميداني  بوده که زیرساخت های تاثیر گذار در جذب گردشگران مذهبی ،نقاط قوت ،ضعف،فرصت ها و تهدیدهای عوامل موثر با استفاده ازآن مورد بررسی قرارگرفته است.از یافته های این پژوهش می توان به نقش جذابیت های مراسمات مذهبي  واماكن مذهبي برای جذب گردشگران داخلی و خارجی ،تاثیرات ورود گردشگران به این منطقه و بسترسازي مناسب  گردشگری مذهبی استان در باورها و اعتقادات اشاره کرد .

جامعه آماری،بازديد كنندگان از ظرفيت هاي گردشگري مذهبي استان میباشد . ابزار گردآوری اطلاعات، منابع کتابخانه ای و همچنین مطالعات میدانی (پرسشنامه ای) است که از سرشماری عمومی نفوس و مسکن، سالنامه‌های آماری، شهرداری ها، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دفتر و نهادهای ذی‌ربط جمع آوری شده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از مدل های تحلیل شبکه (ANP) و‌ برنامه ریزی استراتژیک (SWOT) استفاده شده است. همچنین برای ارتباط بین متغیرها، آزمون‌های آمار استنباطی مانند ضریب رگرسیون به کار برده شده است.

سوالات وفرضيات

به نظر مي رسد اماكن مذهبي متعدد سيستان وبلوچستان  به خصوص آثار شاخصي مثل كوه خواجه وبي بي دوست ومسجد دزک وآرامگاه غلامرسول  در صورت توجه اصولي وكارشناسانه مي تواند نقش به سزايي در جذب گردشگر مذهبي از اديان مختلف داشته باشد

توريسم مذهبي وگردشگري مي تواند راهي براي برون رفت سيستان وبلوچستان  از وضعيت نامناسب فعلي مي باشد

به نظر مي رسد زير ساخت ها وامكانات مناسبي در زمينه گردشگري مذهبي در استان  وجود ندارد

اهميت وضرورت

 پژوهش محور و زیربنای توسعه در هر جامعه­ای است و همچون چراغی است که وضعیت حال و آینده را روشن می­سازد. متأسفانه در کشور ما پژوهش به عنوان یک اصل در چارچوب مسائل کلان جامعه دیده نمی­شود و اغلب سیاست­ها و طرح­ریزی برنامه­ها (حتی در مقیاس ملی) بدون پشتوانه علمی و تحقیقاتی انجام شده­اند. گردشگری وسیله ای است که افراد را با مذاهب و فرهنگ های متفاوت به یکدیگر پیوند می دهد و به آنها کمک می کند تا همدیگر را با وجود تنش های سیاسی و اجتماعی، بهتر درک کنند. از نظر سازمان جهانی جهانگردی، مذهب به عنوان یکی از اصلی ترین انگیزه های سفر شناخته شده است که بررسی مشکلات وارائه راهکار در زمینه های مختلف گردشگری در توسعه استان اهمیت بسزایی دارد .

يكي از مشكلاتي كه با توجه به موقعيت خاص اين منطقه را همواره تهديد مي نموده تهاجم مستكبران در طول تاريخ بوده است ودر شرايط امروزي كه دشمنان تخم نفاق وكينه را بين اقوام ساكن در استان مي پاشند شناسايي ظرفيتهاي فرهنگي به خصوص مذهبي منطقه که عامل اتحاد اقوام ساکن در استان بوده وبرنامه ريزي براي بازديد از آن براي ساكنين شمال وجنوب  استان  مهم مي باشد تابا توجه به ريشه هاي مشترك فرهنگي از اين موضوع  بتوان جهت افزايش وفاق ودوستي ووحدت بهره برداري نمود

  • وجود ظرفيت هاي متعدد در زمينه گردشگري مذهبي ولزوم بهره برداري مناسب از ان در راستاي توسعه پايدار استان
  • عدم آشنايي نسل جوان از داشته هاي فرهنگي گذشته گان ولزوم معرفي اين پتانسيل ها
  • جلوگيري از هرز رفتن منابع
  • بررسي مشكلات وارائه راهكارهاي مناسب جهت رفع چالش هاي فرا روي صنعت گردشگري
  • لزوم شناسايي اماكن تاريخي مذهبي –مواريث معنوي با هدف ثبت وصيانت از آن

مقدمه

تعاريف

- توريسم: توريسم معادل واژه جهانگردي وگردشگري در زبان فارسي است و از كلمه (tour) به معناي گشتن و از ريشه يوناني (touronois) گرفته شده است و به كليه فعاليت هاي يك ديدار كننده از زماني كه تصميم به سفر مي گيرد تا خاتمه سفر، اطلاق مي گردد.

- توريست: به ديدار كننده اي اطلاق مي شود كه حداقل يك شب را در اقامتگاه هاي خصوصي يا عمومي كشور ميزبان بگذراند. یکی از شاخصه های مهم توریسم که سهم قابل توجهی از فعالیت های جهانگردی را به خود اختصاص می دهد توریسم مذهبی است .

توريست مذهبي: گردشگراني فرهنگي هستند كه براي زيارت اماكن، آثار، يادمان هاي مذهبي، انجام اعمال مذهبي و ديني، ترويج و آموزش و گذران اوقات فراغت در مكان ها و مراكز مذهبي جهان سفر مي كنند.در اینجا با دو دسته مختلف از جهانگردان روبرو می شویم ،دسته اول کسانی که از اماکن مقدسه در دین خود بازدید می نمایند و گروه دوم کسانی که از اماکن مقدسه سایر ادیان دیدن می کنند


در تعریف توریسم مذهبی اینطور بیان شده است ،که جهانگردی مذهبی عبارت است  از بازدید گردشگران (با تعریف ویژه جهانگردی )از اماکن مقدس نظیر زیارتگاه ها ؛مقابر امامزاده ها و نظایر آنها .
در اینجا با دو دسته مختلف از جهانگردان روبرو می شویم ،دسته اول کسانیکه از اماکن مقدسه   در دین خود بازدید می نمایند وگروه دوم کسانیکه از اماکن مقدسه سایر ادیان دیدن می کنند .در کشور ما نیز با توجه به حضور ادیان مختلف توحیدی و با توجه به وجود پیروان و معتقدان زیاد آنها ،انواع مختلفی از توریسم مذهبی می تواند ایجاد گردد در ایران ودر اين استان  از دیر باز به سبب علاقه خاص به خاندان اهل بیت (علیه السلام) وجود داشته است بدین لحاظ اماکن متبرکه متعددی در گوشه و کنار این مرز و بوم  پدید آمده است (ولیکن در عین حال باید در صحت و سقم برخی از آنها بررسی های دقیقی صورت گیرد. ) و به دنبال آن همین امر به نحوی قابلیت ایجاد مراکز و قطب های گردشگری مذهبی را بوجود آورده است در يك تقسيم بندي كلي جاذبه هاي مذهبي را مي توان به هشت دسته تقسيم نمود:
1- مساجد   2- امام زاده هاو بقعه ها   3- آرامگاه ها و قبور   4- تكيه ها و حسينيه هاي قديمي
5- آتشكده ها و آتشگاه ها   6- صومعه ها و خانقاه ها
7-مناسک دینی 8- مناسبت های مذهبی كه هريك از اين جاذبه هاي مذهبي مي توانند داراي بعد محلي،منطقه اي، فرا منطقه اي،ملي و بين المللي باشند. مسافرت از سنت های پسندیده در جوامع مختلف بوده است. انسان ها هنگام سفر از نقطه ای به نقطه دیگر و از زمانی به زمان دیگر در راستای رشد و کمال حرکت می کنند. قرآن کریم در آیات بسیاری بر سیر و سفر تاکید داشته و به انسان توصیه می کند که به مسافرت بپردازد. به ترتیبی که می فرماید: «قل سیروا فی الارض... فسیروا فی الارض...»

با اندک تأملی بر آیات راهگشای قرآن، به روشنی در می یابیم که با سفر کردن می توان به مطالعه آفاق و انفس و کسب علم و تجربه، خداشناسی از طریق مردم شناسی و شناخت عظمت خلقت، اعتقاد به معاد، مطالعه سنت های غلط و ضد ارزش های اسلامی و اخلاقی و همچنین عبرت آموزی از سرگذشت پیشینیان پرداخت.

از نظر قرآن علاقه مندی به کمال و تفریح و تفرج، کسب روزی حلال و رفع نیازها، تقویت حس پرستش خالق و از بین رفتن جهالت ها از دیگر فواید سفر است. از مهم ترین آیاتی که به طور مستقیم به مقول جهانگردی پرداخته است، می توان به سوره مبارکه آل عمران (آیات137-138)، سوره مبارکه توبه (آیه42)، سوره مبارکه یونس (آیه 22)، سوره مبارکه نحل (آیه 80)، سوره مبارکه انعام (آیه 11)، سوره مبارکه یوسف (آیات 109و111)، سوره مبارکه عنکبوت (آیه20) و سوره مبارکه روم (آیات 9و10) اشاره کرد.

(سايت آفتاب) نمودار 1: پیوند مذهب و فرهنگ و رونق گردشگری مذهبی

معرفي

كليات استان

استان ستان سیستان و بلوچستان  به عنوان پهناورترین استان در ناحیه جنوب شرقی کشور واقع شده است.

این استان 1230 کیلومتر مرز خاکی با دو کشور پاکستان و افغانستان و 300 کیلومتر مرز آبی در کرانه های شمالی دریای عمان دارد و از شمال به استان خراسان جنوبی، از جنوب به دریای عمان، ‌از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان و از غرب به استان های هرمزگان و کرمان محدود شده است.

مساحت استان 187502 کیلومترمربع است که 11/5 درصد از وسعت کشور را در بر می گیرد. براساس سرشماری عمومی سال 1390 تراکم نسبی استان 13/5 نفر در هر کیلومتر مربع بوده است که از این لحاظ یکی از  کم تراکم ترین استان های کشور محسوب می شود. میزان این شاخص در سال 1385 برابر 13 نفر در هرکیلومتر مربع بوده است.

کل مرزهای استان در حدود 1530 کیلومتر یعنی معادل یک ششم از کل مرزهای جمهوری اسلامی ایران می باشد.  طول مرزهای استان با کشورافغانستان نیز برابر با 288/5 کیلومتر یعنی معادل یک سوم از کل مرز ایران با افغانستان و طول مرزهای مشترک استان با کشور پاکستان 921/7 کیلومتر بوده که کل مرز مشترک ایران و پاکستان را تشکیل می دهد. 

طول مرزهای آبی استان با ساحل دریای عمان  نیز370 کیلومتر است.

اين استان پهناور داراي جاذبه هاي متعددي ميباشد كه براي جذب انواع گردشگر مناسب است گردشگر ي تفريحي – علمي – پزشكي – ورزشي – ومذهبي  سيستان وبلوچستان با توجه به بافت قومي ان داراي مذاهب مختلف است وهر كدان ازانها نيز المانها ونمادهاي مخصوص به خود دارند  منطقه مورد بحث ما داراي ظرفيت هاي متعددي در حوزه گردشگري مذهبي مي باشد كه به دوقسمت قابل تقسيم هستند – ا- گردشگران درون استاني  كه از ساير شهرستانها براي بازديد از اماكن مذهبي به شمال یا جنوب استان سفر مي كنند كه خود نيز دوگروه هستند گروهي كه باهدف زيارت اماكن مذهبي سفر ميكنند وگروهي كه با هدف ديدار اقوام يا سياحت به شهرهای مختلف سيستان  وبلوچستان سفر دارند 2-گردشگران يابهتر بگوييم مسافران وزوار برون استاني وخارج كشور که آنها نیزبه اشكال فوق تقسيم مي شوند ولي تعدادي از انها مسافران عبوري وزوار مشهد مقدس هستند كه با انديشيدن تمهيداتي ميتوان زمينه بهره مندي ايشان از ظرفيتهاي گردشگري خاصه  گردشگري مذهبي رافراهم نمود ودركنار آن مزايا ومواهب ان براي مردم استان   عزيز فراهم گردد

ظرفيت هاي گردشگري مذهبي

استان سيستان وبلوچستان نيز در زمينه توريسم مذهبي جايگاه ويژه اي دارد برسي باستان شناسان در شهر سوخته سيستان واسيدژ بلوچستان نشان مي دهد ساكنين اين ديار همواره پایبند به مذهب بوده  واعتقاد به زندگي پس از مرگ داشته اند در گورستان پيش از تاريخ  سايت جهاني شهر سوخته وگورستان هاي ديگر پيش از تاريخ استان قبور وانواع شيوه هاي  تدفين واشيا دفن شده با اجساد گوياي مطلب است وخود براي گردشگران جاذبه مي باشد در دوره هاي بعدي نيز مصاديق گردشگري مذهبي را ميتوان بسیارديد   بطوريكه در جاي جاي استان گور هاي دخمه اي –واتشكده هاي از دوره زرتشت را مي بينيم يگانه پيامبر ايراني ادامه زندگي وترويج دين خود را در سيستان وبرفراز كوه خواجه یا اوشيدا انجام مي دادكوه رستم يا خواجه از ظرفيت هاي شاخص گردشگري منطقه به شمار مي رود كه يكي از انها گردشگري مذهبي است تقدس اين كوه در اديان مسيحيت – زرتشت واسلام مي تواند عاملي براي جذب گردشگران زرتشتي ومسيحي باشد ورونقي به منطقه بدهد – در ياچه هامون نيز براي زرتشتيان ومسلمانان از جايگاه مقدسي برخوردار است – اتشكده كركويه – اتشكده كله كنگ وبناهایی که در بلوچستان بعنوان آتشکده وجود داشته  نيز ازجمله جاذبه هاب مذهبي استان  ميباشد . از مباحث مرتبط باموضوع ، دارالولايه بودن سيستان است در متون تاريخي از جمله تاريخ سيستان امده است سيستانيان همواره به همان آيين بودند كه حضرت ابراهيم وآدم (ع )بود وبراي شكر خدا نماز همي خواندند . ايشان با ورود لشكر اسلام وقتي حقانيت دبن مبين اسلام را دريافتند اسلام راپذيرفتند و پس از ان نيز پيرو راستين ائمه بودند هيچگاه سب مولا علي(ع) رانگفتند به خونخواهي امام حسين(ع ) نيز برعليه حكومت ظلم شورش نمودند مدت ها بعد نيز يعقوب ليث صفاري اولين حكومت رسمي برعليه خلفاي جور راتشكيل داد ومساجد وحوزه هاي علميه را در منطقه داير نمود كه بقاياي آن در شهر زرنج وزاهدان كهنه  و..خود مي تواند جاذبه گردشگري مذهبي باشد  يكي از اولين مكاتب درس حوزوي در منطقه شيب آب زابل روستاي ده آخوند توسط علما بزرگ سيستاني داير گرديد همچنین در شهرهای مختلف بلوچستان نیز مراکز علمی دینی تاریخی وجود داردکه  از دیرباز  عالمان دین طلاب دینی را پرورش میداده اند در طول تاريخ نيز مفاخر ديني زيادي از اين منطقه رشد پيداكردن حریز ابن عبدالله - آيت الله  شهيد مطهري – شهيد آيت الله  طباطبايي –آيت الله  سيستاني –آيت الله  بختياري –مولوی عبدالعزیز-شهید وحدت مولوی اسماعیل زهی - اخوند ملاعلي – وشهدا گرانقدري كه با خون خود درس وفاداري دادندسرداران شهيد ميرحسيني -خدري -عالي و... وهمچنين مواريث معنوي مكتوب ترجمه اولين قران به گويش محلي كه قران قدس نام دارد- برگزاري مراسمات مذهبي – عزاداري محرم – تعزيه – مناسک مذهبی ومناسبتهای دینی و...سحر خوانی –چاوشی ورمضان خواني  و...... نشانه اي از اهميت مذهب واعتقاد به پیامبران وپیام اوران دینی و  ائمه اطهار در سيستان وبلوچستان  است  از همين روي در گوشه گوشه آن اماكن مقدسي تحت عنوان مسجد - زيارتگاه – بقعه وآرماگاه ايجاد كه مورد زيارت خيل عظيم مشتاقان وعلاقه مندان به آستان مطهر ائمه بوده است  كه به تعدادي از انها اشاره ميگردد

استان از منظر گردشگري مذهبي  داراي ظرفيت هاي مختلفي مي باشد از جمله-

-اماكن مذهبي تاريخي :مساجد روستایي درزابل بخش افغانستان و ايران  –مسجد روستاي دولت اباد – مسجد وحسينيه ارگ كيخا–– مسجدتیس – مسجد تاریخی دزک و.... .......

مساجد شهري  : مسجد حكيم – مسجد شريفي ومسجد فیض الرحمان  ومسجد صدیقیه در زاهدان مسجد جامع خاش –مسجد جامع  زاهدان...

قدم گاهها وبقعه ها: بي بي دوست – خواجه مهدي  – اسيابان – پير سوز – شازاده اسماعيل – حضرت عباس – بي بي حور – وشیخ حسن کنارک –مرتضی علی خاش- غلامرسول چابهار ...

مكتب خانه هاوحوزه هاي علميه قديمي در سیستان وبلوچستان

زيارتگاه سادات وبزرگان ديني (سید باقر –و...

مقبره ها ويادمان  شهدا-  يادمان شهدا تاسوكي –مزار شهید میرحسینی –شهدا گمنام و...

گورستانهاي قديمي واديره يا  گوردخمه هاي زرتشتي

آثار تارخي واسطوره اي : كوه خواجه يا اشيدا محل زندگي زرتشت –  گور زرتشت در دهانه غلامان - درياچه هامون مقدس - آتشكده اشيدم - آتشكده كركو يه - اتشكده كله كنگ مقابر جالق سراوان –گورستان جن ها در کنارک –گورستان قدیمی و...

ميراث معنوي مذهبي

مشاهير مذهبي : حريز ابن عبدالله اولين فقيه شيعه - زرتشت - شهيد مطهري – شهيد طبا طبايي  - شهدا شاخص جنگ تحميلي وانقلاب – سرداران شهيد ميرحسيني –شهيد عالي – بزرگان دين آيت الله سيستاني.شهید مولوی اسماعیل زهی و...

آيين هاي مذهبي ومردم شناسي ديني

اعتقادات مذهبي اولين قيام به خون خواهي حضرت  امام حسين (ع)  - عدم لعن و نفرين حضرت  امام علي (ع) - تهيه اولين قران به گويش سيستاني قران قدس وقرانهاي دستنويس در موزه زابل - عزاداري هاي ماه محرم  با شيوه هاي سنتي مرثيه سرايي ورباعيي همراه الات ولوازم قديمي - شبيه گرداني وپرده خواني - ايين هاي ماه رمضان سحر خواني ورمضانيكه - مراسم استقبال از زوار مشهد وكربلا ومكه - انواع ايين هاي عزاداري وسوگواری وتدفین  سنتي در بلوچستان وسیستان

در ياچه هامون از جمله ظرفيت هاي گردشگري در حوزه مذهب واسطوره :در ادبیات و اسطوره شناسی ایران کهن، دریاچه هامون از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، به ویژه در مباحث فرجام‌شناسی دین زرتشتی. در اوستا بارها به این دریاچه اشاره شده است.کنار این دریاچه کوه اوشیدا(اوشیدم یا اوشیدر) قرار دارد که در واقع کوهی بوده است که بر فراز آن بر زرتشت پیامبر وحی نازل می شده است. هم اکنون به نام کوه خواجه نیز معروف است. بسیاری از مورخین با توجه به کوه اوشیدر و دریای کیانسه و سایر اسناد موجود خاستگاه آیین زرتشت را سیستان می دانند.

اتشكده كركويه نيز از جمله ميراث فرهنگي وجاذبه هاي گردشگري مذهبي سيستان واتشکده هایی در تفتان وبلوچستان به شمار ميرود

 بازديدكنندگان

بازديد كنندگان عموما از اقوام ودوستان  مردم منطقه – ساکنین  خارج ازاستان  –ومسافران عبوري وگردشگران تخصصي (محققين –تورهاي بازديد از اماکن  – مسئولين و..ميباشند )طبق آمار در 3 ماهه سال جاري تعداد200000نفر از اين بقعه ها در كنار بازديد از ساير جاذبه هاي استان بازديد  نموده اند.

دلايل ايجاد بقعه ها در استان

سیستان وبلوچستان سرزمین افسانه های تاریخ کهن ایران، سرزمین وسیع و حاصلخیزی است که در جنوب شرقی ایران واقع شده است. از روزی که مردم ایران و از جمله استان، اسلام را پذیرفتند و مرید خاندان رسالت و ولایت شدند، اکثر نقاط این سرزمین پر از قدمگاه ها و زیارتگاه های این بزرگواران شده است.

تاریخ استان پر است از وقایع تلخ همچون بیماری ها، سیل و خشکسالی که گاهی جمعیت آن را تا یک سوم کاهش می داد. آنگاه مردم به اولیا و اوصیا متوصل می شدند، آنان را به درگاه خداوند واسطه قرار می دادند. از روزگاران گذشته در سیستان  رسم شده بود هر کسی در گوشه و کنار خواب یکی از اولیا را می دید، همانجا را نشان می کرد و به عنوان آن حضرت بنا می ساخت و به زیارتگاه مبدل می شد، در کنار این مکان ها چند درخت گز نیز می کاشتند که دیر یا زود درخت تنومندی می شد و چه بسیار پارچه های رنگارنگ که به نیت نذر و تبرک بر شاخه های آنها بسته می شد. بعضی نیز از کوه خواجه سنگ های نسبتا بزرگ را به زیارتگاه می آوردند و گاو گوسفند و… به عنوان قربانی بر این سنگ ها ذبح می شد.

استان سیستان و بلوچستان گرچه از لحاظ وجود امام زادگان بلافصل با معصومین بی بهره است اما به واسطه ارادت قلبی و علاقه شدید مردم این خطه اعم از بلوچ و سیستانی به نبی مکرم اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع)، بقعه ها و اماکن متبرکه بی شماری را در خود جای داده است که یا به واسطه مدفون بودن سادات جلیل القدری مانند سید باقر (ره) در زابل و یا اشخاص مهم و محترمی مانند سید غلامرسول در چابهار از اهمیت و احترام بالایی برخوردار شده است.

در منطقه سیستان نظر گاهها و اماکن دیگری نیز به لحاظ محبت فراوان مردم این دیار به حضرت علی (ع) و حضرت ابوالفضل العباس (ع) به عنوان نظرگاه و قدمگاه وجود دارد.

در مجموع افزون بر 70 بقعه، نظرگاه و قدمگاه و آرامگاه در این استان وجود دارد که مردم از شهرها و روستاهای مختلف به این مکانها مراجعه می کنند.

: از مهمترین این اماکن بقعه سید مهدی ایرانشهر، بقعه مسجد حضرت ابوالفضل (ع) بزمان، بقعه سید غلامرسول چابهار، بقعه سید باقر (ره) زابل، بقعه بی بی دوست زابل، بقعه حضرت ابوالفضل (ع) شیب آب زابل، بقعه حضرت ابوالفضل (ع) روستای واصلان زابل، بقعه متبرکه خواجه مهدی کوه خواجه و بقعه حضرت ابوالفضل (ع) روستای ملک حیدری زابل است.

در سيستان  وبلوچستان با توجه به اعتقادات خاص به ائمه اطهار  بقاع وقدم گاههاي زيادي با عنوان ائمه (ع) در روستاهاي مختلف ساخته شده است كه قدمت بسياري از آنها به صده هاي قبل بر مي گردد وبا توجه به تعدادزياد ومشاركت بسياري از انها در مشخصات ظاهري داشتن ونداشتن امكانات وهمچنين امار گردشگران سعي گرديده بر اساس اطلاعات موجود واهميت از منظر گردشگري مذهبي شاخص ترين اماكن مطرح وبراي نمونه چند مورد زيارتگاه بي بي دوست وارامگاه خواجه غلطان وآرامگاه غلامرسول مورد بررسي قرار گيرد

آتشگاه :

آتشگاه يا آتشكده در  غرب روستاي خمك در حدود هشت كيلومتري تپه شهرستان در روي لبه شمالي يك برجستگي بزرگ گلي و در ميان زمين هاي باتلاقي سيستان ، در جهت جنوب شرقي به شمال غربي قرار گرفته است .

در قسمت شمالي نوك اين تپه ها برخي از باقي مانده هاي آثار باستاني قابل انتصاب به دوره هاي اشكاني و ساساني ديده مي شود . اين آثار شامل زنجيره اي از بناهاي بزرگ و كوچك است كه بخشهايي از آنها باقي مانده و آثار برخي از اتاقها با سقف گنبدي نيز در ميان آنها وجود داشته است . به نظر مي رسد يكي از اين ساختمانها بنايي مهم بوده است .

این اثر بقایای یک آتشکده و شهر از دوره ساسانی است که در روستای کرکویه در فاصله 25 کیلومتری زابل قرار گرفته است. براساس مدارک موجود از آتش این آتشکده که همواره روشن بوده و در بین زرتشتیان قداست خاصی داشته است برای روشن کردن آتش در سایر آتشکده ها استفاده می کردند. احترام بسیاری مردمان این شهر برای این آتشکده قائل هستند و به گنبد رستم نیز مشهور بوده است . این آتشکده تا قرن 17 هجری که قزوینی آن را وصف کرده است بسیار خرم و زیبا بوده است ساخت آن به روزگار کیخسرو باز میگردد که بسیار کهن است . دو شاخ بزرگ گاو داخل آن قرار داشته است و در وسط آنها آتشگاه قرار داشته است. بنای این اثر منحصر به فرد که را که دارای اتاقی با گچبری زیبا میباشد به دست گرشاسپ ذکر می کنند که به نقل از شاهنامه نبرد سیاوش با بهمن در این مکان رخ داده است.

زيارت دوازده امام واصلان

– واقع در شهرستان زهك –روستاي واصلان – باحداقل 100 سال قدمت – اين زيارت توسط يكي از اهالي بلوچ زابل وتحت تاثير خوابي كه ديد ايجاد شده وتقريبا تنها زيارتگاه در سيستان است كه با عنوان 12 امام وتوسط فردي از اهل سنت ساخته شده است – محوطه با پلا ن مستطيل و12 اتاق براي ائمه اطهار فاقد امكانان خاصي وداراي مشكلات عمومي مشترك با ساير اماكن مذهبي سيستان

این مکان در مسیر فرعی از سمت روستای واصلان به روستای حسن اکبر از توابع شهرستان زهک قرار دارد که تنها راه ارتباطی فعلی آنجا توسط جاده زهک - واصلان است که به تازگی توسط اداره راه و ترابری شهرستان زهک در حال ساخت می باشد...

 

زيارت چهل پير

واقع در سايت تاريخي زاهدان كهنه – مرقد 44 مرشد وزاهد كه به دستور تيمور لنگ در حمله به سيستان يكجا به قتل رسيدند ودر يك مقبره دفن شدند ويرانه هاي شهر تاريخي زرنج مركز حكومت سيستان در ادوار مختلف به دليل دفن اين عارفان وزهاد به زاهدان كهنه معروف است در مجاورت اين مكان گورستان قديمي وجود دارد كه بسياري از بزرگان كيانيان در ان مدفون هستند

رودخانه مقدس هيرمند

هيرمند كهن ترين نام بر جاي مانده درباره سيستان امروز در متون تاريخي است. يازدهمين سرزمين نيكوي هست شده از اراده اهورامزدا ست كه با ريشه هاي فرهنگي ايراني و اسلامي پيوندي عميق و ديرينه مي يابد. و بر همين مبنا فره و فرهنگ ايراني از جايي ست كه هيرمند با شكوه و فر درياچه كيانسه را بر گرداگرد كوه اوشيدا با آبهاي سپيد و سركش چهره مي بخشد. و اينجا سيستان، سرزمين رازهاي سر به مهر هويت ملي ايرانيان است. ارتباط فره يا فرهنگ ايران زمين با هيرمند در متون تاريخي و مذهبي ايران باستان قابل مطالعه است. برمبناي همين باورهاي كهن ريشه هاي بنيادين فره يا فرهنگ ايران زمين با هيرمند فرمند؛ هامون ورجاوند و اوشيدا (كوه خواجه ي) رازمند پيوند مي يابد و اين وادي داراي رسالتي ابدي براي بهروزي و رستگاري ايرانيان در فرجامين روزهاي گيتي ست.
 

آرامگاه بی بی دوست (بي بي دوست سيستان و بلوچستان)  

معرفي زيارت بي بي دوست

 اما در گوشه ای از این سرزمین زیارتگاهی واقع شده است که شاید اگر آن را از متفاوت ترین زیارتگاه های سیستان نام گذاریم چندان بیراه نرفته ایم. زیارتگاهی که ورود آقایان به آنجا ممنوع است و مزار "بی بی دوست" نام داردبی بی دوست زیارتگاهی در شهرستان زابل است. این زیارتگاه در ده کیلومتری شمال شرق زابل و در مسیرونقطه اتصال جاده زابل به شهرهیرمند وکانال آبی که از رودخانه هیرمند واقع در شهرستان زهک منشعب می شود و از روستای کود وقلعه زاهدان کهنه می گذرد, قرار گرفته‌است. در باورهای عامیانه این زیارتگاه متعلق به سیده‌ای از خاندان علی بن ابیطالب است.

. این مزار در شرق شهر زابل و در دشتی گرم و خشک بر روی تپه های باستانی قرار گرفته و بنا به عقیده عده ای متعلق به عصر اشکانیان است. گفته شده این مزار متعلق به خواهر سید اقبال است که مزارش در سیستان قدیم و افغانستان فعلی واقع شده است و به گفته مولف رساله چهل مجلس، سید اقبال از شاگردان شیخ احمد جامی شاعر معروف ایرانی است. عده ای او را از نوادگان دختر امام حسین می دانند و عامه مردم نیز چنین اعتقاد دارند؛

       

 

کوه خواجه

موقعیت جغرافیایی

کوه خواجه یکی از بلندی های دشت سیستان است، که از یک توده سنگ آتشفشانی سیاه تشکیل شده است. این کوه در جنوب شرقی فلات ایران و در میان دریاچه هامون قد برافراشته و به بیان محمدی جایی میان فراه1 و گودزره2 می باشد (محمدی خمک،1378 :127). بر طبق تحقیقات فنی که در سال­های (1903- 1905 م) صورت گرفت ، ارتفاعی که برای این کوه ثبت گردید (496 فوت) می باشد(سیستانی،1367 :336). این کوهی که از سنگ مرمر سیاه گداخته و به ضخامت 2 الی 5/2 کیلومتر مربع تشکیل شده استدر فاصله 17 تا 20 کیلومتری جنوب غربی شهر زابل قرار گرفته است، ارتفاع آن از سطح دشت 120 متر می باشد که با توجه به پژوهش خانم بنی جمال تحت تاثیر آتشفشان تفتان در دوره سوم زمین شناسی به وجود آمده است3 (بنی جمال، 1387 :48). این کوه از گدازه های بازالتی تشکیل شده که در این منطقه بسیار منحصر به فرد است و شکل ذوزنقه آن از دور مشهود می­باشد. تعداد هفده محوطه باستاني در آن شناسايي گرديد. از اين تعداد سيزده محوطه داراي سفال و چهار محوطه فاقد سفال بودند. با مطالعه گونه¬شناختي و گاهنگاري سفال¬هاي سطحي هر يك از محوطه¬ها، دو دوره استقراري در اين كوه مشخص گرديد. دوره نخست به قبل از اسلام باز مي¬گردد كه از سده سوم قبل از ميلاد آغاز و تا قبل از پايان دوره ساساني استمرار داشته است. دوره دوم به دوره اسلامي تعلق دارد كه بر اساس سفال¬هاي لعابدار پراكنده در سطح هر يك از محوطه¬ها از قرن 6 الي 8 هجري قمري مجدداً آثاري در اين كوه بنا گرديد.

   آثار قبل از اسلام كه تعداد آنها به شش محوطه مي¬رسد، بر رو و دامنه اين كوه قرار گرفته¬اند كه شامل كاخ¬ها، دژهاي تدافعي و نيز معبد است. در حالي كه آثار دوره اسلامي منحصراً مربوط به اماكن مذهبي مانند زيارتگاه، آرامگاه و قبرستان مي¬گردد

1.دلایل اهمیت کوه خواجه

کوه خواجه در طول ادوار مختلف به خصوص در دوره های باستانی ایران همواره اهمیت زیادی برای مردم منطقه داشته است. دلایل اهمیت این کوه از جنبه های مختلفی قابل بررسی می باشد. از جمله این دلایل می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1-1.اهمیت مذهبی کوه خواجه

کوه خواجه در ادیان مختلف دارای اهمیت خاصی بوده است. هر یک از این ادیان دلایل خاص خود را برای اهمیت آن ذکر می کنند، که در اینجا جای بحث فراوان دارد. از ادیانی که بیشتر برای این کوه اهمیت قائل شده اند می توان به زرتشتیت، مسیحیت و اسلام اشاره کرد. خانم غنیمتی در پژوهش خود با استناد به نظرات آقای پروفسور نیولی و خانم پروفسور مری بویس این نظر را ابراز داشته است، که این کوه بدلیل ساختار خاص طبیعی آن مقدس بوده است (غنیمتی،1382 : 10-11). یعنی این کوه بدلیل شکل منحصر به فرد خود در منطقه، مردم را برای مراسم مذهبی به سمت خود جلب می کرده است .

1-1-1.اهمیت کوه خواجه در دین زرتشت:

 زبان و گویشی که در گاثها (سروده های نخستین زرتشت) به کار رفته است ، شاید موید این نظر باشد که زرتشت از شرق ایران برخاسته است. بر طبق روایات مختلف که در متون تاریخی موجود است همانند تاریخ طبری زرتشت دین خود را به گشتاسب حاکم شرقی ایران ارائه نمود و از این زمان استکه دین او در کل ایران گسترش پیدا می کند.

سیستان در افسانه های ایرانی و منابع زرتشتی اهمیت بسزایی دارد. اهمیت این منطقه در منابع زرتشتی بیشتر به دلیل وجود دریاچه هامون است، چرا که بر طبق روایات سه پسر زرتشت از کنار این دریاچه ظهور می کنند. این روایات ظهور منجیان زرتشتی را در اعتدال بهاری عنوان می کنند و بههمین علت سیستانی در کتاب خود بیان می­کند که مردم منطقهدر گذشته برای جشن و پای کوبی در عید نوروز به این کوه مراجعت می کردند (سیستانی1367،:337). بنا به نظر هرتسفلد همچنین همزمان با آخر فصل زمستان وزیدن بادهای سالیانه در این منطقه آغاز می­شد که در اوستا آنها را هماسپا اونائی دایا می نامند (هرتسفلد،1354 : 107- 114). ابن موضوع نشان اهمیت منطقه از دید زرتشتیان در گذشته را می­رساند. با توجه به ذکر سیستانی  از زمیاد یشت( فقرات 66 و 69)در اوستا (یسنا 19) ، 2244 کوه در ایران وجود دارد و تنها کوهی که دارای اهمیت است کوه اوشیدم (ushidom) یا اوشیدر می باشد ، که در میان دریاچه هامون(کاسوا) قرار گرفته است (سیستانی،1367 : 334-335). اما هیچ دلیل قطعی بر این مدعا ارائه نمی دهد. اگر این نظر را بپذیریم تنها عارضه طبیعی که در میان دریاچه هامون قرار گرفته کوه خواجه است. هرتسفلد در باب معنای کلمه اوشیدا بیان می­دارد که معنی تحت الفظی «اوش» (روح باطنی یا هوش و عقل) است و شاید نامیده شدن این کوه به اوشیدا در اوستا به معنای کوه سحرگاهی یا کوه باطنی باشد که مترادف با وحی است. وی برای بسط بیشتر نظر خود از این دلیل استفاده می­کند که هر جا که پیامبری ظهورمی کند منجی نیز از همان جا ظهور خواهد کرد، همان طور که در عقاید مسلمانان منجی در مکه، زادگاه پیامبر ظهور می کند و یا مسیحیت که ظهور منجی یا مسیح را در فلسطین می داند. این نکته شاید دلیلی بر این مدعا باشد که این مکان زادگاه اولیه زرتشت بوده و یا اینکه زرتشت در این مکان به وحی الهی رسیده است (هرتسفلد،1354 : 104-107).در اینجا با دیدگاه هرتسفلد باید با احتیاط برخورد کرد چرا که شواهد محکمی برای پذیرش چنین تفسیری از کلمه اوشیدا در دست نمی­باشد.خانم دکتر غنیمتی معتقد است کوه خواجهتمامعناصرمقدس در دین زرتشت را دارا می باشد. قرار داشتن در میاندریاچه هامون و نزدیکی بهآسمان (که در اصول دینی زرتشتیان به اندازه آب مهم می باشد)بر اهمیت آن در دین زرتشتی افزوده است. هوای صاف کویری این منطقه ستاره هاکه مقدس شمرده مشوند به وضوح قابل مشاهده هستند(غنیمتی،1382 : 13-14).با توجه به این نظر احتمالا مجموع این عوامل باعث شد تا زرتشتیان آتشکده ای بر روی این کوه بنا کنند، تا محلی برای عبادت زرتشتیان باشد .نکته دیگر که در این جا جای تأملی دارد این است که مطابق با گفته­های منابع غربی مانند هرودوت ، زرتشتیان هیچ گاه معبد یا پرستشگاهی برای ایزدان خود نداشتند و برای عبادت ایزدان خود به مناطق مرتفع می رفتند. از آن جایی که تنها نقطه مرتفع در منطقه پست و هموار سیستان این کوه بوده، پس هیچ جای تعجب نیست که این کوه چرا این گونه در میان زرتشتیان منطقه مقدس شده است.

بر طبق گفته خانم غنیمتی زرتشتیان سیستان قدرت زیادی داشتند و اینعامل باعث شد که  این کوه در اوستا اهمیتی خاص پیدا کند. دلیل این مدعا را این گونه بیان می کنند که زمان جمع آوری نسخه های مختلف اوستا یکی از این نسخه ها متعلق به سیستان بوده است (غنیمتی،1382 : 15-16).قدرت داشتن زرتشتیان سیستان که توسط خانم غنیمتی بیان می­شود با دلیل معتبر و کافی توجیه نمی­شود و این عقیده با مطالعات تاریخی ایران همخوانی چندانی ندارد . اما اهمیت زیاد کوه خواجه در میان مردم منطقه نشان از نقش پررنگآن در باب ساختار مذهبی دارد.

 1-1-2.اهمیت کوه خواجه از دیدگاه مسیحیان:

کوه خواجه همان گونه که برای زرتشتیان مقدس است برای مسیحیان نیز قابل احترام می باشد. هرتسفلد با استناد به انجیل متی(اپوس ایمپر فکتوم) دلیل مسیحیان برای اهمیت این کوه را این می­داند که در هنگام ظهور مسیح سه مغ برای مقاربه و دیدن نشانه های ظهور سوشیانت به بالای این کوه می روند و ناگهان نشانه ظهور مسیح بر آن ها آشکار می شود و این گونه این سه مغ به مسیحیت ایمان می آورند. انجیل متی رانمی توان قدیمی تر از قرن 5  ومعاصر با دوره ساسانیان دانست.همچنین هرتسفلد بیان می کند که در انجیل (کود جرمنی کوس) وحکایت قدیس توماس که برایتبلیغ به سرزمین هند سفر کرده بود نیز از این کوهصحبت شده واشاره ای به داستان سه مغ می شود. در این انجیل و در کتاب (اوپوس ایمپرفکتوم) به بندری به نام « سد ودیخ» اشاره شده است، ترجمه آن به معنی «سدل لا» یا همان بندر کراچی است(هرتسفلد،1354: 107-114). احتمالا مسیری که توماس قدیس طی کرده است، برای مسیحیان  آشنا بوده است، مسیر که درست از کنار کوه خواجه گذر می کند.می توان حدس زد که مسیحیان در طی سفر خود به هند این مکان را دیده بودند و از آنجا که آن را بسیار معروف یافته بودند دست به ساخت داستان هایی در اهمیت این کوه برای خود زدند. جالب آن که تصویری درون بنا وجود دارد که سه روحانی زرتشتی را نشان می دهد. نباید از نظر دور کرد که مسیحیان در دوره های مختلف در رقابت با زرتشتیان  همیشه سعی می کردند آن ها را تضعیف کنند. آن ها همچنین بر این موضوع واقف بودند که این مکان محلی برای مقاربه و انتظار مردم برای ظهور سوشیانت است. پس می توانستند از این حربه برای دعوت زرتشتیان به دین مسیحیت استفاده کرده باشند.

نقاشی سه مغ

1-1-3.اهمیت کوه خواجه از دیدگاه مسلمانان :

کوه خواجه که قبل از ظهور اسلام دارای اهمیت بوده است، با ورود اسلام به این منطقه مانند بسیاری از مکان های مقدس زرتشتی رو به متروک شدن گذاشت( مصادف با قرن دوم هجری بوده است). احتمالاً در این دوره این مکان به محلی برای استقرار یاغیان تبدیل شده بود (تقدیس نژاد،1386 :12).با این همه کوه خواجه توانست در دوره اسلامی نیز اهمیت و جایگاه خود را حفظ کند و شکلی اسلامی به خود بگیرد. یکی از عوامل این اهمیت را می توان این دانست که زرتشتیان منطقه برای جلوگیری از نابودی این مکان توسط مسلمانان،سعی کردند وجه تسمیه اسلامی برای آن قائل شوند. با توجه به روایت های شفاهی باقی مانده در میان مردم منطقه آن را ابتدا سرای ابراهیم معرفی کردند  و اعتقاد داشتند این مکان محل استقرار ساره همسر ابراهیم بوده است. این موضوع باعث شد که آن را سرای اسحق بن ابراهیم نیز بنامند. شاید دلیل دیگر این وجه تسمیه این باشد که سکنه این دیار نمی توانسته اند خود را به درجه اولاد پیامبر برسانند، پس سعی کردند خود را از اولاد ابراهیم معرفی کنند (هرتسفلد،1354 :104-107). شاید دلیل این که در احیاء الملوک این مکان به قبر برادران دانیال نبی نسبت داده هم همین امر باشد (ملک شاه حسین سیستانی، نسخه خطی : 26). این ادعاها بیشتر حالت روایت گونه و داستانی دارد و دلیل محکم تاریخی برای آن در دست نیست.

لیکن چیزی که به اهمیت کوه خواجه در دوره اسلامی افزوده و امروزه هم هنوز اهمیت خود را حفظ کرده است، وجود آرامگاه شخصی به نام خواجه مهدی است. مردم منطقه این فرد را از نوادگان حضرت علی (ع) می دانند و نسبی را که برای او ذکر می کنند این است: خواجه مهدی بن جادمی بن علی بن ابراهیم بن جعفر بن تقی بن محمد حنفی . مردم مرگ این شخص را به دوره خلافت امین (شاید به احتمال زیاد مامون باشد چرا که در این دوره علویان بیشتر به سوی ایران روی می نهادند) می رسانند که توسط حاکم منطقه در حال تعقیب بوده است. این شخص در حال فرار با دزدان سمرقندی مواجه می شود و توسط آن ها به قتل می رسد و شخصی ناشناس جسد او را به بالای کوه برده و او را در آن مکان دفن می کند. وجود این سلسله نسب ذکر شده و نحوه کشته شدن این فرد بسیار نامحتمل بنظر می رسد.احتمالاً این شخص یکی از علویان بوده که توسط حکومت مرکزی به قتل می رسد و مردم منطقه نیز برای او احترام خاصی قائل بودند و این امر باعث شد تا بعدها این روایات حالتی افسانه گونه به خود بگیرد.می توان گفت کوه خواجه در دوره اسلامی نیز احترام و اهمیت خود را حفظ کرد به گونه ای که مردم به دلیل همین تقدس و با توجه به سنت های کهن ایرانی، اموات خود را در بالای کوه تدفین می کردند. دلیل این مدعا وجود مقابر سنگی مختلف در سطح کوه است که همگی رو به سمت قبله دارد. امروزه نیز مردم زیادی برای زیارت و گرفتن حاجت رو به سوی این کوه می آورند و نذورات و قربانی های خود را به حضرت خواجه پیشکش می کنند.

1-1-4.اهمیت کوه خواجه از منظر دیگر ادیان:

در متون و منابع ادیان دیگر هیچ نمونه ای از اهمیت این کوه آورده نشده است. برخی مورخین همچون اشتاین از اهمیت این کوه برای بوداییان خبر می دادند ولی هیچ نشانه ای از این کوه در آثار بودایی و  هیچ نشانه بودایی در کوه خواجه بدست نیامد که دلیلی بر این مدعا باشد. از آنجایی که یکی از سفرهای مانی به هند بوده احتمالااز این منطقه عبور کرده است و وجود نقاشی های دیواری نیز این را به ذهن متبادر می­کند که رد پای مانویان در این منطقه وجود داشته است. ولی این احتمال ضعیف به نظر می رسد، چرا که در هیچ منبع مانوی نامی از این کوه بیان نشده است. غنیمتی نیز بر این عقیده استکه این مکان را نمی­توان پرستشگاه مهر و میترا تصورکرد، چرا که این دو ایزد مزدیسنا بیشتر در غرب ایران مورد پرستش قرار می گرفتند و در شرق جایگاه خاصی پیدا نکرده بودند (غنیمتی،1382 :17-18 ).

1

 

2.معرفی آثار تاریخی کوه خواجه

در سطح کوه خواجه آثار زیادی بر جای مانده است که بخشی از آن ها متعلق به دوره باستانی و بخشی دیگر متعلق به دوره اسلامی است. این آثار بصورت پراکنده ای در سطح کوه خواجه قرار دارند. هر کدام از این آثار ویژگی های خاص خود را دارند و به دوره تاریخی مشخصی اشاره میکنند. این آثار را می توان به دو دوره باستانی و اسلامی تقسیم کرد که عبارتند از:

2-1.آثار دوره باستان:

2-1-1.کهن دژ

خرابه های کهن دژ در سراشیبی جنوبی کوه خواجه قرار دارد. این قلعه دوبار در دوره های مختلف مورد مرمت و تعمیر قرار گرفته است . قدیمی ترین مرمت مربوط به قرن اول میلادی و مرمت دومین آن به قرن سوم میلادی بر می گردد (هرتسفلد،1354: 114-120). «کهن دژ به احتمال زیاد اقامتگاه یکی از حکمرانان پارتی بوده است» (تقدیس نژاد، 1386

نقاشی های دیواری :

می توان گفت که آثار نقش های دیواری در نقاط مختلف کهن دژ به صورت پراکنده قرار داشته است . این نقاش ها روایتگر داستان های واقعی و یا یادآور اتفاقات کهن بوده اند . از خصایص این نقاش ها که خانم حیاتی در پژوهش خود به آن اشاره کرده، «استفاده از رنگ های تخت و بدون سایه روشن و با قلم گیری سیاه رنگ می باشد. در مجموع ، این نقاش ها در دو گروه آذینی و نقلی یا تشریفاتی دسته بندی می شوند ، که بر اساس شیوه ی «تمپرا»1 اجرا شده اند . رنگ ها از اکسید های معدنی که قابلیت انحلال در آب را داشتند و مواد چسبنده ای همچون سفیده یا زرده تخم مرغ و نوعی صمغ که حالت ژلاتینی داشت  تشکیل می شده است. این شیوه باعث جذب عمیق رنگ در گچ می شد. در این سبک هنری، هنرمند ابتدا موضوع را بر سطح گچ می کشید و سپس به رنگ آمیزی آن می پرداخت در مرحله ی پایانی ،هم مخلوط محیطی و طرح داخلی را با رنگ های تیره، مشخص می نمود . به این شیوه ، رنگ را تخت و یکسان در حدود گستره ی طرح قرار می داد . در این سبک نقاشی سعی می شد از بعد نمایی تصویر پرهیز شود که بیشتر در دوره ی اسلامی رواج پیدا کرد. در این نقوش ،چهره ها تمام رخ تصویر شده اند این حالت در سنت های بومی مشرق زمین به دوره های قبل از تاریخ می رسد . چیزی که در برنز های لرستان به زیبایی اجرا شده است . استفاده از چهره های سه رخ نیزبه سنت های هلنی بر می گردد و نشان دادن چشم ها از روبرو متعلق به دوره اشکانی است .  بنابراین حالات منقوش در نقاشی های کوه خواجه را می توان گلچینی از شیوه های هنری آن دوران دانست . شیوه های اجرا در این نقاشی ها بر سه اصل استوار است.اول، اجرای تصاویر در حالت دو بعدی در گستره ای مسطح ، دوم ، دورگیری سطوح رنگی که پویایی و تشدید نیروی رنگ را به دنبال داشت . این امر نشان دهنده ی قابلیت و دانش تجسمی هنرمند می باشد که باعث برجسته نمایی در اثر می شود و در آخر ،توجه و تاکید هنرمند به ظرافت ها و جزییات تزیینی که اساسا تمایلات شرقی دارد.

  . بروی این دیوار دو سر دیگر نیز به تصویر کشیده شده است .که بنا به توصیف هرتسفلد «حالت صورت آنها شکلی نیمرخ دارد. لباس آنها به رنگ سرخ تند با جامه های مرصع جواهر نشان می باشد . در کل ترکیب صورت ها و اسلوب آنها چندان به سنن یونانی-غربی مربوط نیست ،بلکه بیشتر ترکیبی از هنر یونانی و هنر شرقی در آن ها به چشم می خورد» (هرتسفلد،  1354 :132-123).درباره این نقش­ها محمدی خمک توضیح می­دهد که «در دوره ی اسلامی تصور بر این بود که این تصویر رستم ، پهلوان معروف ایران است ، که گرزی منحنی شکل در دست دارد .شاید همین امر باعث شده که این قلعه را بعد ها، قلعه ی رستم بنامند» (محمودی خمک ،  1378 ، 21)بر روی دیوار دیگر دهلیز ، به بیان هرتسفلد «تمثال سه نفر در کنار هم نمایش داده شده است . حالت ساکن و بی حرکت آنها مطابق اصول شرقی است. طرح چهره و سرهای آنها دور نمایی از هنر یونانی است . یکی از تمثال ها کلاه خودی به سر دارد ،بر روی این کلاه، سه بال نمایان است که علامت «ورثرغنه و یا ورترانگا» ایزد جنگ می باشد . پیکره ی دوم ، شخصی است که یک نیزه ی سه سر را در دست گرفته است . برای مردم مغرب زمین ، این نشان علامت (پوسیدون ) فرمانروای آب ها است . اما در این جا، این علامت نزدیک به (شیوا) ، ایزد هندوان است. آخرین فرد در این نگاره ، هلالی در دست دارد که نشانه ی ایزد ماه می باشد . قرار گرفتن این پیکره ها در کنار هم ، تصویر ایزدان نقش شده بر روی سکه های کوشانی را تداعی می­کند» (هرتسفلد،  1381 ،301).

            احتمالا این نقاشی های که به حالت نیمرخ هستند ، نمایانگر صفوف تماشاچیانی بوده اند، که شاید بازمانده­ای از هنر هخامنشی بوده است . در کل می توان گفت هنر نقاشی کوه خواجه. عناصر مختلف آن به خوبی درهم اقدام نشده و شیوه ی هنری واحدی را شکل نداده است و شیوه­ی منحصر به خود را بدست نیاورده است.

آثار دوره اسلامی

بخشی از آثار موجود بر روی کوه خواجه متعلق به دوره ی اسلامی می باشد . این آثار ، نشان از اهمیت این کوه در اوایل دوره ی اسلامی و بعد از آن دارد ، که تقدس آن تاکنون ، حفظ شده است . این آثار بیشتر بر جنبه مذهبی تاکید دارند .

                                    

2-2-1.مقبره¬ی خواجه

پلان بنای مقبره خواجه

این مقبره بر فراز کوه ، در بخش شمال شرقی قرار گرفته است ، این بنا گنبدی شکل و سفید شده با گچ می باشد . مردم برای قربانی کردن گوسفند­ها و گاوهای خود به این مکان می­آیند تا متبرک شود. این مقبره به نقل از پژوهش خانم بنی جمال از آثار قرون اول هجری و منتسب به «مزار خواجه مهدی بن هادی بن علی بن ابراهیم بن محمد بن حنفی است ، که به قولی توسط راهزنان در این مکان کشته شده و جنازه ی او به آتش کشیده می شود ، اما معجزه ای صورت می گیرد و بر اثر بارش شدید باران آتش خاموش می شود . جنازه ی او نیز بوسیله  جمعی از کاروانیان سیستانی به بالای کوه منتقل می شود»(بنی جمال ، 1387 ،158-159). در برخی از منابع دیگر، بیان شده که «خواجه مهدی در سال 222 هجری از طرف حاکمی به نمایندگی از امین (شاید به احتمال زیاد مامون باشد چرا که در این دوره علویان بیشتر به سوی ایران روی می نهادند)، خلیفه عباسی مورد تعقیب قرار گرفته بوده است و در سن 66 سالگی با کاروانی که از طرف کرمان به سیستان می رفت ، در نزدیکی کوه به دست راهزنان سمرقندی کشته می شود. شخص ناشناسی جنازه را به بالای کوه برده و در آنجا دفن می کند»(دفتر فنی میراث فرهنگی،1382  : 1-3 ) به طور کلی می­توان گفت از این شخص، خواجه مهدی که در منابع متاخر نام برده می­شود، در متون کهن­تر نامی وجود ندارد و این داستان­ها از وجود این شخصیت و نحوی کشته شدنش بیشتر حالت افسانه به خود گرفته که به احتمال زیاد در بین مردم این منطقه متداول بوده است.

2 ـ موقعيت فعلي :

اين بنا بر بلنداي كوه خواجه و در سمت شرقي سطح كوه خواجه واقع شده است.

3 ـ تاريخچه بنا :

 

اين زيارتگاه نزد مردم سيستان مقدس ترين زيارتگاه منطقه محسوب مي شود. از اين بنا هيچ كتيبه اي باقي نمانده است و در متون تاريخي تنها موردي كه از اين زيارتگاه ياد شده در كتاب احياءالملوك ملك شاه سيستاني است كه آنرا مقبره برادر دانيال نبي مي داند. اما در حال حاظر نوشته اي در داخل مقبره نصب است كه آرامگاه را متعلق به « خواجه مهدي فرزند جادمي فرزند علي فرزند ابراهيم فرزند جعفر فرزند تقي فرزند محمد حنفيه »  معرفي مي كند كه در سال 222 هجري از طرف حاكمي كه بعنوان نماينده امين ( خليفه عباسي )‌در مدائن حكومت مي كرد ، تعقيب و متواري گرديد و در سن 66 سالگي با كارواني كه از طرف كرمان به سيستان عازم بوده اند در نزديكي كوه سيستان به دست سارقين سمرقند شهيد شد. مردم سيستان پس از اطلاع در تعقيب اشرار حركت و آنها را دستگير و سپس براي دفن اجساد به طرف شمال كوه سيستان حركت نموده اند. در اين موقع شخص ناشناس جنازه مرحوم خواجه را بر فراز كوه سيستان و اجساد ديگر كه همه از مردم كرمان بوده اند در اطراف مقبره دفن مي نمايند در ادامه نوشته شده كه اين مطالب در كتاب مشخص قديمي آمده است با اين همه با توجه به شواهد موجود و فرم معماري بناء بناي ساختمان آرامگاه به دوره صفويه باز مي گردد اين بنا به نام زيارتگاه خواجه غلطان نيز معروف است چنين گفته مي شود كه افراد حاجتمند در مقابل در مقبره دراز كشيده و در صورت برآورده شدن حاجت شخص از خود بي خود شده و خواهد غلطيد.

 

4 ـ مشخصات بنا :

 

بنا داراي پلان مستطيل با مساحت 7/110 متر مربع مي باشد ورودي بنا به صورت ايواني مرتفع در جنوب بنا قرار دارد پوشش آن به صورت كوهه بوده است كه در حال حاظر به علت مرمتهاي غير اصولي از سوي اشخاص متولي فرم آن در هم ريخته است ورودي كوتاهي در ديوار انتهاي ايوان باطاق نيم بيضي قرار دارد كه ارتباط فضاي داخل و خارج را ميسر مي سازد. در دو طرف اين ورودي دو طاق نما به عمق حدود 25 سانتي متر قرار دارد و در دولنگه چوبي ساده اي در دهانه ورودي نصب شده است.

فضاي داخلي آرامگاه نيز مستطيل بوده و با كمك تويزه ها در مركز آن فضاي مربع تشكيل داده اند و روي آنرا با طاق عرقچين پوشش داده اند و دو طرف آنرا به صورت كوهه اجرا نموده اند يك سكو به عرض 5/1 متر در بخش شمالي بنا ساخته شده و صورت قبر طويل خواجه از آنجا شروع مي شود كه طول تقريبي آن در حدود 5/4 تا 5متر مي باشد و ياد توتن هاي شناور در درياچه هامون را در ذهن بيننده زنده مي كند.دو طاقنماي عميق در ضلع شرقي و يك طاق نما نيز در ضلع غربي فضاي داخلي آرامگاه قرار دارد. دو روزن در ديوارهاي بخش شمالي و جنوبي مقبره قرار دارد كه روزن شمالي مسدود گرديده است. تصاوير مختلف منسوب به ائمه و نيز پارچه هاي رنگي و مشكي مختلفي بر روي ديوارهاي داخلي آرامگاه نصب شده است. مصالح مورد استفاده در بناي اوليه خشت ، چينه و ملات گل بوده كه در تعميرات بعدي در ضلع غربي و شرقي و نيز جنوبي آن از سنگ جهت استحكام بخشي ديوارها استفاده شده است.

ارتفاع ايوان در حدود 8 متر و ارتفاع فضاي داخلي در بالاترين نقطه از كف داخلي مقبره در حدود 6 متر ميباشد.

در جنوب بناي آرامگاه تعدادي ساختمان خشتي ساخته شده كه در گذشته مورد استفاده روحانيون و زائرين آرامگاه خواجه قرار ميگرفته است. در ضلع غربي آرامگاه سنگي قرار دارد كه زائرين گوسفندهاي نذري خود را در روي آن قرباني ميكنند. تعدادي قبر سنگي برجسته بصورت پراكنده در اطراف آرامگاه خواجه ديده ميشود كه احتمالا قبر همراهان است                                                                                                                                                                                            

 

                                                                                                                                                                                                                              زیارتگاه خواجه غلتان به علت تقدس و محبوبیتی که نزد مردم داشت ، هر روز پذیرای تعدادی از زائران بوده است. «تمام محوطه­ی اسلامی این منطقه با توجه به گونه شناختی نمونه های سفالی مربوط به سده های میانی اسلام (قرن ششم تا هشتم هجری) می باشد . »(بنی جمال، 1387 ، 159-158 ) مصالح بکار رفته در این بنا ، خشت ، چینه و ملات گل بوده است و تزیینات آن نیز اندود گچ بوده است.

 2-2-2.مقبره ی آسیابان

پلان بنای مقبره آسیابان

مقبره آسیابان در غرب آرامگاه خواجه ، در فاصله ی 120 متری و در سطح شمالی کوه واقع شده است . با توجه به فرم معماری و مصالح بکار رفته در این بنا و دقت در اجرای سازه ها و عناصر معماری ، دوره ی ساخت آن را به اواخر دوره ی صفویه نسبت می دهند . با این وجود در هیچ یک از منابع ذکری از این بنا نیامده است که نشان دهنده این موضوع باشد.

مشخصات ظاهری بنا :

بنا دارای پلانی مستطیلی شکل به مساحت تقریباً 145 متر می باشد . در دو ضلع شمالی و جنوبی بنا دو ایوان ورودی با طاق جناقی ، وجود دارد . در انتهای آن ورودی کوتاهی با قوس بیضی ایجاد شده که با فضای مرکزی آرامگاه که به صورت مربعی با ابعاد7×7 متر بوده درارتباط است وپوشش آن را طاق عرقچین آجری تشکیل می دهد . در دو دیواره ی شرقی و غربی این فضا ، دو پنجره ایجاد شده ،که نور فضای داخلی را تامین می­نماید . مصالح مورد استفاده در این بنا سنگ ، خشت و ملات گل و گچ بوده است .  گوشه های فیلپوش از تزیینات خاص بنا می باشد . از دیگر تزیینات اندود فضای داخلی  گچ کوره با رنگی متمایل به قهوه ای کم رنگ می باشد . بدنه ی خارجی با اندود کاهگل ، تزیین شده است . در روی طاق نماهای داخلی ، خشت ها به صورت هره ، استفاده شده است  

                                                                      

  2-2-3. پیر گندم بریان

این بنا در قسمت جنوب شرقی کوه ، در فاصله ی 400 متری بعد از کک کهزاد ، قرار دارد.احتمالاً این بنا متعلق به اوایل دوره ی اسلامی می باشد . مردم برای رسیدن به حاجات خود مقداری گندم خام و یا بریان شده برای نذورات در کف بنا می می­ریختند، این اقدام بیشتر به خاطر افزایش باردهی محصول در سال های بعد انجام می­پذیرفت. احتمالاً این بنا قبل از آرامگاه خواجه ساخته شده بود، ولی هیچ شاهدی برای این مدعا وجود ندارد.

مشخصات ظاهری بنا :

پلان بنا بصورت مستطیل به مساحت تقریبی 72 متر مربع وابعاد 4×9متر می باشد . ابعاد خارجی این بنا 6×11 متر و کرسی بنا با ارتفاع 160 سانتی متر از قطعات سنگ با ملات گل ساخته شده است.ایوان ورودی بنا در ضلع جنوبی قرار دارد . ارتفاع طاق ورودی تا کف ایوان تقریباً 20/3 متر بوده است . ضخامت دیوار این بخش ، تقریباً یک متر است . نوع قوس آن «پنج و هفت ،کند»1 می باشد . درب جلوی ایوان ورودی ، توزه ای به عرض 70 سانتی متر به ارتفاع cm 120در دیوارانتهاییایوانورودی  می باشد که با طاق نیمه بیضی ارتباط فضای داخلی و خارجی را میسر می سازد.

اشیاء فرهنگی موجود در سطح این مکان ، شامل سفال های دوره ی باستان و اسلامی می باشد . سفال های دوره باستان بسیار اندک هستند. بیشتر سفال ها متعلق به دوره ی اسلامی بوده و این امر نشان دهنده ی استفاده ی این بنا در دوره ی اسلامی است . به عقیده خانم بنی جمال(با توجه به پژوهش­شان دربار سفال­های موجود بر روی کوه خواجه) این بنا متعلق به دوره باستان و زیارتگاه پیروان آیین مهر بوده است.(بنی جمال، 1377: 121-119). قضاوت درباری تعلق این بنا به آیین مهر آسان نمی­باشد و باید پژوهشش­های دقیق تری در ارتباط با این موضوع انجام پذیرد.

نمای بیرونی پیر گندم بریان                            

2-2-4.خانه شیطان

 پلان بنای خانه شیطان

خانه شیطان در قسمت شرقی کوه و بین آرامگاه خواجه و مقبره پیر گندم بریان می باشد . این بنا از جمله قدیمی ترین بناهای دوره اسلامی می باشد . با توجه به معماری، نوع مصالح و نحوه استفاده از آن ها این بنا به دوره شکوه معماری صفویه مربوط می باشد . فرم معماری آن شباهت زیادی به مقبره آسیابان دارد .اما تکنیک استفاده از مصالح ، معماری و کیفیت مصالح بکار رفته پیشرفته تر از مقبره آسیابان است.

وجه تسمیه :

دلیل نام گذاری این بنا به خانه شیطان به طور کامل مشخص نیست، شاید علت نامگذاری آن این باشد که چون مردم منطقه برای دور کردن شیطان و بدی ها از خود به این محل می آمده اند و تعدادی سنگ بر سنگ سیاه بزرگی ،که در گوشه شمال شرقی بر پا بود پرتاب می کردند این گونه نام گرفته باشد. دلیل این اقدام مردم منطقه به طور واضح مشخص نیست ولی احتمالاً این اقدام آن ها تقلید از اقدام مشابه حضرت ابراهیم بوده است .

مشخصات ظاهری بنا :

این بنا دارای دو ایوان ورودی در اضلاع شمالی و جنوبی و چهار طاق نما در اضلاع شرقی و غربی می باشد . ایوان ورودی دارای طاق جناغی «پنج و هفت ، تند » بوده که با طاق های گهواره ای پوشیده داده شده است . دیوارهای نگهدارنده طاق دارای عرض 5/2 متر بوده ، تا بتوانند نیروی رانش طاق را مهار کنند . با توجه به اینکه قطر زیاد دیوارها به مقدار زیادی مصالح احتیاج داشته و این گونه فشار زیادی بر پایه بنا وارد می شده است،.  

نمای بیرونی بنا خانه شیطان                     

 2-2-5.چلیپا

 پلان بنای چلیپا

این بنا در بخش غربی آرامگاه خواجه در فاصله تقریبی 250 متر و در سطح شمالی کوه واقع شده است . با توجه به فرم بنا ، نوع و نحوه استفاده از مصالح می توان حدس زد که این بنا متعلق به اوایل دوره قاجاریه می باشد . این بنا به عنوان زیارتگاه مورد احترام ساکنین منطقه بوده و از متاخرترین بناهای سطح کوه است . مشخصات ظاهریبنا :

پلان بنا در خارج به صورت هشت و نیم هشت و در داخل به صورت چلیپا اجرا شده است. این فرم معماری در سطح کوه و حتی دشت سیستان منحصر به فرد است و تا حدودی مشابه قلعه سه کوه است ، که متعلق به دوره قاجار می باشد. مساحت تقریبی بنا 120 متر مربع و ارتفاع تقریبی آن از کف تا تیزه پوشش حدود 6 متر بوده است . در چهار ضلع بنا ورودی اضلاع بزرگتر می باشد ، در بالای این ورودی روزنه هایی جهت تهویه هوا و تامین نور داخلی تعبیه شده است . پوشش طاق های کناری در فضای داخلی طاق گهواره ای با قوس جناغی بود . مصالح اصلی بدنه و پوشش بنا از خشت تشکیل شده بود.  نمای داخلی و بیرونی بنای چلیپا             

6_ مقابر سنگی

بخش اعظم سطح کوه را مقابر سنگی تشکیل می دهد «تمام این قبرها از پوشش گنبد های گلین برخوردار بوده­اند و بالاتر از سطح زمین قرار می­گرفته­اند» (بنی جمال، 1387 : 29 ) . به عقیده ایرج افشار «این قبور متعلق به پیش از اسلام است»( افشار ، 1344  : 327-324) ولی هیچ دلیل قابل استنادی ارائه نمی دهد. این قبور در پشت کهن دژ ، دامنه شمالی کک کهزاد ، اطراف مقبره خواجه و اطراف قلعه چهل دختر در سطح وسیعی پراکنده شده اند . قبرها بر روی سطح تقریباً 70 سانتیمتر از زمین بالاتر هستند . دیواره آنها از سنگ و ملات است و روی آن ها را با تخت سنگ هایی بزرگی پوشانده اند. ابعاد این گورها بین 70×150 و 120×230 سانتیمتر می باشد . ملات بیشتر این قبور و چینش منظم آن ها حاکی از قدمت بالای آن ها دارد . امروزه این قبور خالی از اسکلت هستند و چیز قابل رویتی در آن وجود ندارد . این نوع تدفین که جسد مردگان بالاتر از سطح زمین است احتمالاً شیوه سنتی تدفین در منطقه بوده است ، که شاید اثری از باقی مانده های دین زرتشتی باشد . تاریخ قطعی این قبور مشخص نیست . در باره اینکه اینقبور متعلق به دوره اسلامی است یا اینکه قبور متعلق به دوره باستان، اختلاف نظر وجود دارد. با توجه به پژوهش خانم بنی جمال احتمالاً این قبور متعلق به دوره هخامنشی بوده و بعدها توسط مسلمانان تصرف شده است (بنی جمال ، 1387 : 116-114 ). این موضوع را نیز نباید فراموش کرد که این قبور به سمت قبله متمایل هستند چیزی که فقط در میان مسلمانان اجرا می گردید. پس می­توان احتمال داد که نتیجه گیری خانم بنی جمال درباره کاربری این قبور در گذر تاریخ نزدیک به واقع می­باشد.

 

مسجد جامع دزک

 

مقدّمه

در رابطه با شناساندن یکی از آثار باستانی مهم منطقه (مسجد جامع دزک) ، که فی الواقع تاریخچه عظیمی را در حیات خود جای داده است.باید اذعان داشت با ورود مسلمانان به ايران و وارد شدن تمامي ارزشهاي راستين الهي به اين مرز و بوم، تار و پود جامعه طبقاتي يکباره بهم ريخت و طرحي نو براي زندگي و حيات آدميان پي ريزي شد. جامعه متفرق ايراني با پيام جديدي که ارتش اسلام از سرزمين رسول خدا (ص) براي آنها به ارمغان آورد به نداي فطرت خداپرستانه انساني خويش گوش فرا مي‌دهد و پس از مدت کمي جامعه ايراني به دين جديد روي مي‌آورد.

در این میان با گرویدن ساکنان منطقه به اسلام احتياج به فضاهاي عبادي سياسي نماز جماعت و جمعه مسلمانان را واداشت تا به ساختن اولين مساجد در ايران اسلامي اقدام کنند. اقدام به ساخت عبادتگاه (مسجد) در مهمترین شهرها و وادیها نمودند. شهر دزک در این میان بنا بر اهمیت فوق‌العاده‌ای که از نظر نظامی‌، سیاسی، اقتصادی و کشاورزی داشته به گونه‌ای که از آباد‌ترین مناطق بلوچستان به شمار می‌رفته علاوه بر آن از رونق زیادی در زمینه تجارت و صنایع نساجی، آهنگری و همچنین زعامت سیاسی برخوردار بوده است، مفتخر به مسجد جامع می‌شود. بنای مسجد را به فردی به نام (بابا حاجی دزکی و فرزندش شیخ اویس) که از اهالی روستایی به نام (هیتوک) که در چند کیلومتری این شهر ساکن بوده‌اند. نسبت می‌دهند.

مسجد به سبک خراسانی و با نقشه‌ای مشابه مساجدی نظیر (مسجد تاریخانه دامغان)، (مسجد جامع فهرج) که در قرون اولیه در ایران ساخته شده‌اند؛ يعني ساختماني كه متشكل از يك حياط احاطه شده از رواقهاي سرپوشيده است، بنا شده است که متشکل از دو شبستان تابستانی و زمستانی دو چله‌خانه، هجره، کتابخانه، می‌باشد. تا قبل از سال 1307 تنها مسجد جامع شهرستان سراوان بوده است، که از اقصی نقاط سراوان برای ادای نماز جمعه به دزک می‌آمده‌اند.

سبک خراسانی:

سبک خراسانی اولین سبک معماری اسلامی بوده، چون اولین بناها در خراسان ایجاد شده، لذا به سبک خراسانی معروف است. این سبک در قرون اولین (۱ تا ۴ هجری) رایج بوده و تحت تأثیر پلان و نقشه مساجد عربی با ساختمانی ایرانی (پارتی) با فضای ساده (فاقد تزئینات) بنا، احداث شده‌اند.

در سبک خراسانی پلان و نقشه مساجد عربی و ساختمان بنا ایرانی است.

ویژگی‌های سبک خراسانی:
پلان مستطیل شکل.
فضای شبستانی یا چهل ستونی.
ساده و بی پیرایه (فاقد تزئینات.
مصالح اولیه خشت خام و آجر.
فاقد پوشش و تزئینات یا گاهاً پوشش کاهگل.
استفاده از تک منار منفک با مقطع دایره‌ای در شمال بنا.
قوس‌های بیضی، تخم‌مرغی، ناری.

شبستان

قسمتی از مسجدهای بزرگ که دارای سقف است شبستانها فضاهایی سرپوشیده و دارای ستون‌های یک شکل و موازی‌اند. که از یک طرف به صحن مسجد راه دارند.

قدمت مسجد

در هیچ منبع مکتوبی تاریخ ساخت مسجد ذکر نشده، و همچنین به دلیل عدم تحقیق علمی درباره آن هیچ پایگاه علمی قدمت را تعیین نکرده است. اما با توجه به نوع معماری مسجد که به سبک معماری خراسانی مشهور است، به احتمال زیاد به قرون اولیه اسلام برمی‌گردد

در سه قرن نخستین حکومت اسلامی در ایران، مساجد به شیوه‌ای بسیار ساده و به پیروی از معماری ساسانی ساخته می‌شدند. زادگاه اولین نمونه‌های معماری اسلامی ایرانی را خراسان می‌دانند، به همین سبب است که سبک معماری بناهای این دوران (امویان، عباسیان، طاهریان و ... )، «خراسانی» نامیده می‌شود.

از دیگر مساجد ساخته‌شده به سبک خراسانی باقیمانده مسجد جامع دامغان است. آندره گدار ساخت تاریخانه را به اواسط قرن دوم هجری نسبت می‌دهد. همچنین دکتر مظفر بختیار درباره اهمیت آن می‌گوید: این بنا قدیمی‌ترین بنای اسلامی در ایران است و برخی آنرا حلقه پیوند میان معماری ساسانی و اسلامی می‌دانند. (به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی شهرستان دامغان؛ تاریخانه)

با توجه به سبک معماری مسجد جامع دزک که دقیقاً به سبک خراسانی و مشابه با مسجد جامع دامغان ساخته شده است. می‌توان زمان ساخت مسجد جامع دزک را نیز به دو قرن اول اسلام نسبت داد.

 

صرف نظر از قسمت شرقی مسجد دزک که به منظور ساخت مسجد زمستانی، هجره نصب در آهنی در حدود پنجاه سال پیش تخریب شده نقشه سایر قسمت‌های مسجد با مسجد تاریخانه دامغان مشابه می‌باشد. ستون‌های پای فیلی و رواقهای تخم‌مرغی شکل عدم وجود در برای شبستان از تشابهات دیگر این دو بنا است.

همچنین عدم وجود منار (آتشدان) در این دوره از مسجدسازی حکایت از قدمت دیرینه مسجد قبل از رواج منار دارد.

مساجد در قرون اولیه فاقد هرگونه تزئینات، ظرافت‌کاری و تکلفهای قرون بعد می‌باشند که این مورد در تمامی مساجد مشترک است و اختصاص به مسجد دزک ندارد.

 

باتوجه به قرائن بالا می‌توان چنین برداشت کرد که ساخت مسجد دزک حداقل به پایان قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری دوره مرسوم ساخت این نوع مساجد برمی‌گردد.

ساختمان مسجد:

مسجد در زمینی به زیربنای900 متر مربع و به شکل مستطیل با ابعاد 25متر در 35متر و با دیوارهایی به عرض1.5متر، ارتفاع 6متر تا 8متر بر روی ستون‌هایی به قطر 1.5متر در مکانی مرتفع و در نزدیکی قنات دزک با فاصله 3کیلومتر از مرکز شهر سراوان بنا شده است. در حال حاضر از دو قسمت شبستان تابستانی در غرب و شبستان زمستانی در شرق دو هجره موصول به هم، و یک چله‌خانه در زیر هجره دوم تشکیل شده است

 مصالح مسجد

از خشت خام برای ساخت بنا و از تنه و ساقه درخت خرما برای پوشاندن سقف آن استفاده شده است.

 

در چوبی مسجد:

تا چند دهه پیش از در چوبی ساخته شده از درخت گز برای ورود و خروج از مسجد استفاده می‌شده که آخرین در چوبی مسجد است که طبق کنده‌کاری روی آن توسط نجاری به نام «دین محمد» در سال 1318 هجری قمری ساخته شده و در حال حاضر در قسمت انتهایی ایوان جنوبی مسجد نگهداری می‌شود

 

محراب:

از آنجا که در مساجد صدر اسلام جای مخصوصی برای محراب مشخص نمی‌کردند، در این مسجد نیز محرابی که از بیرون مشخص باشد وجود ندارد. اما محرابچه‌ای کوچک در جهت قبله و نزدیک منبر در داخل دیوار کنده‌کاری شده است.

 

چله خانه:

در هجره دوم مسجد که در پشت هجره اول و در جنوب شرق مسجد قرار دارد. مسیر پلکانی به سمت پائین به عمق 4متر به زیرزمینی راه دارد، به اتاقی مدور به ابعاد 2متر طول 1.8متر ارتفاع و 1.5متر عرض ختم می‌شود. این اتاق زیرزمینی موسوم به چله‌خانه به منظور عبادت و ریاضت نفس مورد استفاده قرار می‌گرفته که به مدت چهل روز در آن به عبادت می‌پرداختند و در این مدت جز برای نماز فرض و رفع ضروریات از آن بیرون نمی‌آمدند. و با غذای کم و خواب کوتاه این مدت را سپری می‌کردند

 

تغییرات اساسی در مسجد:

الف) تخریب ایوانها و ستون‌های شرقی

در حدود سال پیش در اثر ترک برداشتن دیوار ناحیه جنوب شرقی نزدیک در و نبود جای کافی برای برگزاری نماز در فصل زمستان در اتاقی که به همین منظور ساخته شده بود قسمت شرقی و جنوب شرقی مسجد را تخریب و مسجد زمستانی را بنا می‌کنند و حدود چند متر دیگر به منظور تعریض شبستان زمستانی به طول مسجد می‌افزایند. اینکه چرا در ساخت این قسمت از معماری اصلی مسجد پیروی نمی‌کنند می‌تواند به دلایل زیر باشد:

زمان‌بر و هزینه‌بر بودن معماری قبلی
عدم دید درست به طرف منبر به دلیل ضخامت زیاد ستون‌ها.
رواج نداشتن و گذشتن دوران معماری قبلی.

 

ب) نصب درهای الومینیومی

اواخر دوره پهلوی دوم برای محافظت از باد و سرما و همچنین جلوگیری از لانه‌سازی پرندگان که صحن مسجد را آلوده به فضله می‌کردند، درب‌های آلومینیومی بزرگی در ایوان‌های شبستان تابستانی نصب می‌شود. همچنین دو ورودی باز دوسوی شمالی و جنوبی مسجد با آجر گرفته می‌شود.

 

ج) موزاییک کف مسجد:

موزاییک‌کاری مسجد نیز مقدم بر نصب درها اما نه با فاصله زمانی زیاد انجام می‌گیرد. قبل از موزاییک کف مسجد از شن ریز پوشیده شده بود.

لازم به‌ ذکر است که‌ در این تحقیق میدانی با افراد زیر گفتگو شده‌ است: لشکرخان سپاهیان، خان‌محمد سپاهیان، علی‌محمد آزادی، خلیل‌الرحمان ساداتی، عنایت‌الله ‌هاشمی، حبیب‌الله جنگی زهی، محمد صدیق دهواری. با کمال تشکر 

 

آرامگاه سید غلام رسول

 

آرامگاه سید غلام‌رسول در پنج کیلومتری شمال غربی چابهار قرار دارد. شماره ثبت ملی آن ۱۵۵۹/۳ است. قدمت آن به سال ۴۶۵ ه.ق بازمی‌گردد. این آرامگاه با دیواره‌های سفید رنگ به سبک معماری هندی که دروازه ورودی آن در ضلع غربی بنا واقع گردیده‌است. پس از درب ورودی صحن بزرگ حیاط مشاهده می‌شود امامزاده در ضلع غربی حیاط واقع گردیده‌است. بر پیشانی ورودی بنا تزئینات نقاشی الوان با طرحهای نقوش ستاره‌های مشبک وجود دارد. ظاهراً نمای دور تا دور داخل ساختمان دارای نقاشی بوده‌است و کلمات لا اله الا الله، یا محمد و یا علی و... نقاشی از گل در دیوارها جلب توجه می‌کند. فرم آن طوری است که نشان می‌دهد این اثر در روزگار سلجوقی ساخته شده و در دوره صفویه نیز طرح‌های نقاشی بر روی دیوارها تعبیه گشته‌است.

 

روبروی آرامگاه صفحه‌ای به بلندی یک متر و چهار پله قرار دارد که بر روی آن آرامگاه واقع شده‌است. در قسمت شرقی صفحه آرامگاه (آرامگاه) یک پیشخوان با سقف تیرهای چوبی و حصیری و چند ستون چوبی است. که با پنج پله به حیاط متصل می‌شود.

 

پیشخوان پیشینهٔ چندانی ندارد، ساقه گنبد استوانه‌ای است و سقف گنبد از درون با گچ سفید شده و بنا کاملاُ یک بنای خاص ایرانی و از معماری سلجوقی الهام گرفته‌است. آرامگاه در میان بنا واقع گردیده و بر روی آن یک صندوقچه و بالای آن یک جعبه چوبین با تزئینات مختلف هندسی قرار دارد، گورستان در سوی شرق بنا قرار دارد.

 

نام اصلی سید غلام‌رسول شیعه مذهب بوده و در گذشته مورد توجه مسلمانان هندی بوده و این توجه باعث شده که بنا در دوره‌های بعدی تحت تأثیر معماری هندی قرار گیرد. طبق روایات در سفری به چابهار تصمیم داشته. برای تدارک ازدواج در شب عروسی دچار کسالت می‌گردد به گونه‌ای که در بستر مرگ می‌افتد و چون مورد توجه مردم بوده و در دم مرگ به آن‌ها وصیت می‌کند که پس از مرگ سوگواری نکنند و در عوض مدت ۱۰ شبانه روز بر سر قبرش شادی کنند تا روحش شاد شود.

 

این مراسم هر ساله از ۱۵ ذی‌القعده به مدت ۱۰ روز بر پا می‌گردد و در این مراسم عده زیادی از مردم چابهار و مناطق همجوار شرکت می‌کردند (اکنون دیگر چنین مراسمی برگزار نمی‌شود).

 

در کتاب فرهنگ مردم بلوچ نوشته عبدالله ناصری آمده‌است: «در مورد صاحب مزار دو عقیده وجود دارد یکی آنکه معتقدند این مزار از آن عارف وارسته و مرد حقی است به نام سید عبدالرسول و این زیارتگاه مردم شیعه چابهار است و افراد غیر شیعه هم از شیعه‌های این سرزمین پیروی می‌کنند. بعضی دیگر بر این باورند این مزار یک (لوطی) است مطرب‌های دوره‌گرد را لوطی می‌نامند.

 

اما گویند صاحب این آرامگاه شب عروسیش فوت نموده و هر ساله معتقدین به او در سالروز مرگش که در روز آخر ماه ذی‌القعده به مدت ۷ روز با ساز و دهل و آوازخوانی و رقص و پای کوبی می‌کنند. این مراسم به دو جهت انجام می‌شود. یکی این که لوطی فوت شده چون عمرش را به مطربی و شاد کردن مردم گذرانده وصیت کرده که پس از مرگش نیز در کنار مزارش رقص و پای کوبی و در حقیقت مراسم شادی بر پا شود. و خواسته‌است تأثیر وجود خود را در شادمانی مردم پس از مرگش نیز حفظ کند. دیگر اینکه این شخص که در شب عروسیش فوت کرده بسیار مجرب و مورد توجه افراد طائفه اش بوده و چون عروسی نافرجامی داشته و حسرت بگور برده‌است. دوستدارانش هر ساله در سالروز مرگش برای او جشن عروسی می‌گیرند و یاد عروسی او را زنده می‌دارند. البته چون پیروان صاحب مزار شیعه مذهب هستند در ماه محرم نیز مراسم سوگواری و روضه‌خوانی در این آرامگاه بر پا می‌شود.» آمارگيري در نوروز 92

نتايج تحقيق

1 – سيستان وبلوچستان  بزرگ گستره فرهنگي پهناوري دارد كه بخش هاي از ان در ايران – بخش هايي در افغانستان وپاکستان وحتي در ساير نقاط كشور از جمله گلستان وخراسان نيز گسترده است  به طوريكه هنوز هم از  منظر فرهنگي واجتمايي وابستگي هايي هنوز بين انها ديده مي شود  مي توان از اين تعلق خاطر به سرزمين مادري جهت توسعه پايدار در حوزهها ي مختلف  به خصوص گردشگري وتبليغات مثبت فرهنگي بهره برداري كرد متاسفانه يكي از مشكلاتي كه در حال حاضر گريبان اين استان راگرفته است ايجاد گسل هاي فرهنگي  ناشي از فراموشي گذشته پر افتخار وپيوسته گي هاي فرهنگي ساكنين استان است وتنها راه حل نجات از ان شناسايي – حفاظت واحيا گوشه هاي مشترك فرهنگي مردمان ديار اب افتاب مي باشد كه در تلاطم امواج سهمگين بي خبريها ووانفساي فرهنگي گم شده  اين گستره فرهنگي داراي ظرفيت هايي مي باشد كه در زمينه هاي مختلف گردشگري توسعه افرين است  ازجمله  ميراث فرهنگي (وجود بيش از دوهزار اثر باستاني وتاريخي برجاي مانده  منطقه را به نمايشگاهي از تاريخ ايران زمين مبدل كرده است. سيستان بهشت باستان شناسان گفته ايران شناس بزرك ريچار فراي است كه با كتاب ميراث باستاني ايران شناخته مي شود  وشهر هاي تاريخي از جمله سايت جهاني شهر سوخته  وبمپوروآثار تاريخي متعدد ديگر – بيش از هزاران اثر شناسايي شده و700 اثر ثبت شده در فهرست ملي

2-ميراث طبيعي (رودخانه هيرمند – هامون – كوه خواجه وماسه زارها – اتشفشان تفتان –گلفشانها –کوههای مریخی یا ارین – دریا وسواحل چابهار وكوير – چاه نيمه ها و....

3-ميراث معنوي (تاريخ  -تمدن  وفرهنگ غني مردم – ادبيات شفاهي – اداب ورسوم – رفتارها واعتقادات –زندگي بكر روستايي وعشايري

گردشگري تفريحي– گردشگري علمي – گردشگري ورزشي – پزشكي و گردشگري مذهبي ديدگاهكارشناسان وصاحب نظران در اينده نزديك صنعت جهانگردي حرف نخستدر اقتصاد جهاني خواهد بود واين درحاليست كه كشور ما در رديف ده كشور برتر دنيا از منظر دارا بودن اثار طبيعي وفرهنگي مي باشد

منطقه سيستان با شهرستانهاي زابل –زهك  - هامون – هيرمند –ونيمروز با عنوان دارالولايه وبلوچستان با شهرهای زاهدان –خاش و.....با تاريخ كهن وپتانسيل هاي گردشگري مذهبي  به عنوان پل ارتباطي براي عبور زوار پاكستاني وافغانستاني به زيارت مرقد امام رضا(ع) وهمچنين يادمانهاي مذهبي فراوان ميتواند يكي از اساسي تريت نقاط براي جذب انواع گردشگر به خصوص گردشگر مذهبي باشد

با توجه به ظرفيت هاي موجود در استان با وجود انواع جاذبه ها ونماد هاي مذهبي از اديان ومذاهب مختلف _مسيحيت – زرتشت اسلام – اهل سنت واهل تشيه مي توان امكانات براي جذب گردشگراني با مذاهب متفاوت فراهم نمود

از آنجاييكه اقليم واب وهواي زابل گرم خشك با زمستان هاي سرد  همراه با باد هاي 120 روزه مي باشد تقريبا گردشگران ورودي  به اين شهر در فصول بهار وپاييز به خصوص فروردين ماه براي ديدن اماكن مذهبي سفر مي كنند

4-- تحقيقات نشان مي دهد اكثر زايرين و بهتر بگوييم گردشگران مذهبي در منطقه در دو بخش قابل تقسيم هستند گردشگران داخلی استان كه براي ديدن اماكن ذكر شده مذهبي از شهرستانهاي مجاور وروستاهاي مختلف سفر مي كنند وگردشگران خارج از محدوده جغرافيايي استان كه خود دو گونه هستند سيستانی وبلوچستانی هاییکه  كه به دلايل گوناگون در طول سالهاي قبل مجبور به مهاجرت از استان شده واكنون خود يا بازماندگانشان ساكن دياري ديگر هستند در  سيستان وبلوچستان ويا ساير استانهاي كشور وحتي خارج از استان ودر ايام مختلف براي ديدن اقوام – زيارت اهل قبور به استان سفر مي نمايند وگردشگري كه در كنار آن حتما به اماكن مذهبي سر مي زنند

2- گردشگران كه ساكن استان نبوده اند زابلي وبلوچ نيستند ايشان به بهانه هاي مختلف به منطقه سفر ميكنند (دانشجويان غير بومي وخانواده هايشان – كارمندان ونظاميان و...غيربومي وخانواده هايشان – گردشگران  تجاري – سياحتي – ومذهبي اكثر گردشگران در ايام تعطيلات به خصوص نوروز عازم استان هستند والبته مسافراني كه از خارج كشور به صورت عبوري از منطقه عبور ميكنند كه با برنامه ريزي مي توان آنها را تشويق به ديدن اماكن گردشگري  استان نمود

مشكلات گردشگري

كمبود ونبود زير ساخت مناسب – شبكه حمل ونقل (هوايي ريلي وزميني )

كمبود اماكن اقامتي

تبليغات منفي از منطقه

عدم شناخت ظرفيتها

نداشتن برنامه  طرح واعتبار كافي

عدم حمايت بخش خصوصي

خرافات نيز از مشكلات عمده منطقه است كه مخرب گردشگري مذهبي مي باشد

سختي مسير دسترسي به اماكن فوق

نبود امكان اقامت شبانه در كنار اماكن مذهبي

 راهكارها

ارايه تعريف شفاف وقابل فهم از جايگاه گردشگري در برنامه كلان توسعه منطقه وارتباط وپيوند ان با طرحهاي اقتصادي -تجاري بزرگ منطقه

تعريف قانونمنداز شرايط سرمايه گذاري در صنعت گردشگري منطقه در سطح ملي وامكان جذب سرمايه هاي بين المللي

جهت گيري كلان مديريتي در ارايه برنامه براي اماده سازي بستر نيازهاي ساختاري وزيربنايي صنعت گردشگري در منطقه

ساماندهي وسرمايه گذاري در رسيدن به استانداردهاي جهاني در صنعت حمل و نقل درمنطقه.
-
سرمايه گذاري دولتي ويا خصوصي براي ساخت هتل واقامتگاههاي مناسب - ساماندهي كوه خواجه ودرياچه هامون براي ‌ ‌ جذب جامعه زرتشتيان جهاني از منظر بازديد وحتي ‌ ‌ سرمايه گذاري .
- احيا بخشهايي از محوطه هاي باستاني مطرح مانند ‌ ‌ شهر سوخته وبمپوروايجاد موزه باز صحرايي واحيا چرخه ‌ ‌ هايي از زندگي اجتماعي ويااقتصاد معيشتي و صنعتي ‌ ‌ انها براي بالا بردن سطح جاذبه هاي گردشگري در ‌ ‌ منطقه.
 احيا صنايع سنتي شناخته شده از دوران باستان تا معاصر در يك محوطه وارايه محصولات توليدشده.

Ø     احداث سایت اجرای برنامه های فرهنگی به صورت سالن سینمایی روباز

Ø     احداث سکوهای استقرار میهمانان و خانواده ها

Ø     توسعه جنگل کاری با استفاده از گونه های زیبا و مقاوم منطقه درحاشیه ی مزارع، روستا ها و جاده ها واطراف کوه خواجه با هدف سایه اندازی و امکان نصب آلاچیق

Ø     احداث بازارچه فصلی با ارائه محصولات سنتی و مورد نیاز مراجعین

Ø     احداث جایگاههای تامین آب شرب

Ø     احداث سرویس بهداشتی به تعداد مورد نیاز

Ø     نور پردازی اماکن باستانی و سایت های محل استقرار مراجعین

Ø     ارائه خدمات خودرویی وتعمیرات

Ø     ارائه خدمات پذیرایی وفروشگاههای ارزان

Ø     تامین جایگاههای روشن کردن آتش

Ø     ارائه ذغال،هیزم،منقل آتش ، آب،مواد شوینده،زیر انداز(حصیر)

 

جدول1) وضعيت  نهایی شاخص‌ها

 

شاخص

 

وضعیت گردشگری مذهبی

دستیابی به احساس آرامش روحی

تسهیلات و امکانات رفاهی

برگزاری مراسم‌های مذهبی

تبلیغات و معرفی

معرفی معماری‌ بناهای مذهبی و بافت تاریخی

فراهم کردن زمینه برای تورهای علمی

اقتصادی

وجودقابلیتهای توسعه تجاری در اطراف اماکن مذهبی

منبع درآمدی از پارکینگ‌ها

مساحت شبکه معابر موجود اطراف

قیمت مناسب اراضی محدوده

منبع درآمد

میزان نذورات

کالبدی

مساحت

تعداد تک بناهای موجود

جاذبه‌های کالبدی موجود

تعداد مراکز موزه ای

تعداد مراکز فرهنگی مذهبی

روشنایی معابر منتهی به اثر

مدیریتی

عدم وجود مدیریت یکپارچه

عدم توجه به مدیریت بافت‌های تاریخی

عدم توجه به رضایت مندی شهروندان

عدم وجود نیروی انسانی مجرب

پایین بودن اختیارات نهادهای مردمی

       
 

منبع: نگارنده.

 

جدول2) ارزیابی عوامل داخلی (قوت، ضعف )

 

شاخص‌های مورد مطالعه

 

 

 

 

نقاط قوت

وجود مراکز موزه ای بازدر سايت های مذهبی  

 

 

 

 

موقعیت قرارگیری در دل بافت تاریخی

 

 

 

ایجاد امنیت در محل

 

 

 

گسترش مراکز تجاری و رفاهی اطراف آثار

 

 

 

نزدیکی مراکز اقامتی ( روستاها وهتل‌های سنتی و. ..) به مسجد دزک وکوه خواجه

 

 

 

وجودقابلیت های دیگر موارد گفته شده

 

 

 

روشنایی مطلوب محدوده اثار  و شبکه معابر آن

 

 

 

وجود زمین‌های افتاده و خانه‌های فرسوده اطراف

 

 

 

توسعه گسترده فضاي سبز در سال‌های اخیر

 

 

 

وجود عناصر اسلامی در کنار هم

 

 

 

وجود يگان حفلظت

 

 

 

استفاده از نیروهای انسانی مجرب برای معرفی

 

 

 

پاسخگویی به نیازهای روحی و معنوی زائرین

 

 

 

امکان تبدیل خانه‌های تاریخی اطراف  به مراکز اقامتی و.

 

 

 

نقاط ضعف

وجود بناهای تاریخی در اطراف آثار بدون مدمت

 

 

 

عدم وجود پارکینگ متناسب با نیاز گردشگران

 

 

 

نداشتن زیر ساخت های لازم  

 

 

 

كمبود امكانات رفاهي

 

 

 

تخریب اماکن  تاریخی

 

 

 

عدم تبلیغات موثرآثار مذهبی  و جاذبه‌های آن در رسانه‌ها

 

 

 

عدم توجیه شهروندان از اهداف توسعه

 

 

 

کاهش گردشگران

 

 

 

 

  منبع:  نگارنده

 

 

 

 

 

جدول3ارزیابی عوامل (فرصت و تهدید )

 

شاخص‌های مورد مطالعه

 

 

 

 

فرصت‌ها

استفاده از موقعیت قرارگیری ارامگاه خواجه ومسجد دزک  در دل بافت تاریخی

 

 

 

 

برگزاری مراسم‌های مذهبی در ایام نوروز  ودر طول سال

 

 

 

استفاده از بازدید‌های علمی دانشگاه‌ها برای معرفی كوه خواجه ومسجد دزک

 

 

 

استفاده از همایش‌های علمی کشور برای معرفی

 

 

 

تهدیدات

عدم توجیه طرح ساماندهی اثر

 

 

 

کاهش گردشگران مذهبی در ماههای گرم سال

 

 

 

عدم برنامه ریزی مناسب برای جذب گردشگران

 

 

 

استفاده ابزاری از طرح‌های ساماندهی برای درآمدزایی  ارامگاه ومسجد دزک

 

 

 

استفاده از نیروهای غیرمتخصص در ساماندهی اثر

 

 

 

بلااستفاده ماندن خانه‌های تاریخی برای توجیه جهت تخریب

 

 

 

 

   منبع: نگارنده

جامعه آماري

از بين گردشگران منطقه 100 نفر

(30 نفر گردش گران خارج استان (با هدف بررسي نظرات مسافران غير بومي كه تقريبا با استان كمتر آشنايي دارند) كه ازاين تعداد 20 نفر در غالب يك تور گردشگري از استان تهران با هدف بازديد از اماكن گردشگري سطح استان به تفكيك از شمال تا جنوب وبراساس نقشه وبرنامه از قبل تعيين شده بازديد از جاذبه هاي فرهنگي – طبيعي ومذهبي به اين ديار سفر نموده بودند – يك خانواده 4نفره با قصد سياحت ويك گروه عكاس 6نفره صرفا براي ديدن كوه خواجه سفر نموده بودند 

 -30 نفر گردشگران هم استاني (با هدف ارزيابي نظرات ساكنين ساير نقاط استان  در زمينه گردشگري مذهبي

 – 30 نفر گردشگرا ن سيستاني وبلوچستانی  (با هدف بررسي نظرات وميزان شناخت ایشان  از ظرفيت ها ومشكلات گردشگري مذهبي  )  كه از اين 100 نفر در مجموع - به صورت تصادفي انتخاب وپرسش نامه با كمك آنها تكميل گرديد

 

 

 

رديف

عنوان  مطلب

آمار

نتيجه بررسي ها

خيلي خوب

خوب

متوسط

خيلي بد

بد

1

ميزا ن آشنايي با جاذبه هاي استان قبل ازسفردر مبدا

10%

10%

30%

30%

20%

ميزان آشنايي گردشگران با جاذبه هاي استان مناسب نيست

2

موفقيت ارگانهاي متولي گردشگري در معرفي جاذبه هاي مذهبي

5%

10%

10%

50%

25%

تبليغات در زمينه گردشگري مذهبي استان بسيار كم بوده است

3

وضعيت امكانات موجود در اطراف اماكن گردشگري (رفاهي – اقامتي –خدماتي  و...

0

0

10%

40%

50%

امكانات عمومي در اطراف اماكن گردشگري نامناسب است

4

وضعيت زيرساخت هاي موجود

0

10%

20%

40%

30%

زيرساختهاي گردشگري منطقه مناسب نمي باشد

5

ميزان جذابيت ظرفيت هاي گردشگري استان

10%

40%

30%

15%

5%

ظرفيت هاي گردشگري مذهبي استان زياد مي باشد

6

برخورد ساكنين و دست اندر كاران  با گردشگران

10%

30%

40%

20%

0

برخورد مردم ومتوليان امر گردشگري مذهبي مناسب نيست

7

ميزان موافقت با سفر مجدد به منطقه

0

10%

20%

50%

20%

با توجه به وضعيت فعلي وشرايط موجود درصد كمي حاضر به سفر مجدد به اماكن گردشگري مذهبي استان هستند

8

وضعيت عرضه اقلام فرهنگي  وسوغات منطقه 

0

10%

20%

40%

30%

 وضعيت عرضه اقلام فرهنگي  وسوغات منطقه  مناسب نيست

9

در مجموع از سفر به منطقه راضي هستيد

20%

30%

30%

15%

5%

با توجه به جاذبه هاي بكر وارزشمند استان جامعه آماري از سفر به منطقه راضي هستند

                         
 

جدول شماره  7   پرسشنامه نظرات بازديدكنندگان

 

رديف

نام جاذبه گردشگري مذهبي براساس اولويت

تعدادبازديدكنندگان در سال 1392

تعدادبازديد كنندگان در سال 93

درصدرشد

1

كوه خواجه

40000

56000

20%

2

زيارت بي بي دوست

30000

24000

-

3

غلام رسول

30000

10000

-

4

بقعه حضرت ابولفضل

20000

20000

-

5

مقابر جالق وسایر مقبره های بلوچستان

7000

5000

-

6

بقعه شاهزاده اسماعيل

5000

4000

-

7

بقعه سيد باقر

5000

3000

-

8

آتشكده هاي سيستان

5000

2000

-

9

ساير زيارتگاهها

2000

2000

-

 

 جدول شماره  8  آمار بازديدكنندگان  - جمع كل :144000نفر                  108000نفر

بررسي وضعيت كلي كوه خواجه

كوه خواجه يا كوه رستم – كوه اوشيدا – كوه خدا – سپند كوه

اين ظرفيت منحصر به فرد گردشگري وتوريستي سيستان – استان – ايران وشايد دنيا داراي اهميت زياد واسرار ناگفته اي است كه از جنبه هاي مختلف داراي اهميت مي باشد (تاريخي – سياسي – اجتماعي – اقتصادي  - فرهنگي وگردشگري در انواع مختلف (توريستي – اكوتوريسمي – تفريحي – ورزشي – پزشكي علمي – فرهنگي ومذهبي ) با كمي تحقيق – كمي تغيير نگاه – وارائه طرح وبرنامه مي توان بسياري از مشكلات سيستان راحل نمايد- 

تبليغات در مورد كوه خواجه

از اولين مسائل مورد نياز براي جذب گردشگر تبليغات مي باشد متاسفانه عليرغم اينكه كوه خواجه وشهر سوخته بيشتر از ساير جاذبه هاي استان معرفي شده اند ولي جهت بهر برداري از جنبه هاي گردشگري ان به طور جامع وبا هدف تبليغات مفيدي در مورد كوه خواجه نشده است به طوريكه اكثر هم استانيها وهموطنان ومردمان جهان اگر از ظرفيت هاي اين اثر منحصر به فرد آشنا شوند براي ديدن آن هر سختي رابه تن مي خرند (طيق بررسي ها غير چند عنوان فيلم مستند وتعدادمحدودي كتاب وبروشور كار تبليغاتي براي معرفي كوه خواجه نشده است – تهيه طرح جامع پژوهشي و تبليغاتي مي تواند – به رفع  اين مشكل كمك كند وضغيت زير ساخت هاي گردشگري كوه خواجه راه – يك جاده آسفالته از مسير فرعي جاده عبوري زاهدان به هامون وزابل بخ طول 30 كيلومتر راه رسيدن از يك طرف به كوه خواجه است كه اصلا مناسب نيست –نداشتن علائم رانندگي – نور كافي –اسفالت مناسب –باريك بودن جاده ويك بانده بوده –عبور از مناطق مسكوني و... از جمله ايرادات جاده مي باشدضمن اينكه مسير رسيدن به اماكن مذهبي در كوه خواجه نيز اصلا مناسب نيست

حمل ونقل :با وسايل عبوري شخصي – مينوبوس هاي شخصي وخودروهاي عبوري – ترردد براي گردشگ با وسله شخصي راحت مي باشد

 

جدول 9. بررسي كلي بقعه ها

 

منابع و مآخذ

1

• دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی‌، جلد3، تهران.

اینترنت:

http://fa.wikipedia.org

http://www.tarikhaneh.com/

http://www.iran-iraniha.com/

منابع:

سید سجادی س. م.، راهنمای مختصر آثار باستانی سیستان، تهران، سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان سیستان و بلوچستان، 1382

علایی طالقانی م.، ژئومورفولوژی ایران، تهران، نشر قومس، 1384

موسوی حاجی، سید رسول  و مهرآفرین، رضا؛ بررسی سیستماتیک باستان¬شناختی سیستان (فاز1) 1385، پژوهشكده میراث فرهنگی، چاپ نشده

مهرآفرين، رضا و موسوي حاجي، سيد رسول؛ بررسي سيستماتيك باستان¬شناختي سيستان (فاز2) 1388، پژوهشكده ميراث فرهنگي ايران، چاپ نشده

)      ابراهیمی ورمال، محمد علی، (1386)، شهرستان زابل، زاهدان، میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان

2)      افشار ، ایرج ، (1384 ) ،پژوهشی درجغرافیای تاریخی و شهر نشینی کوه خواجه ، زاهدان ، انتشارات فرهنگ و ارشاد

3)      ______ ،(1344) ،سواد و بیاض ، تهران ، انتشارات دهخد

4)      تیت ، جی.پی ، (1362 ) ، سیستان ، ترجمه غلام علی رئیس الذاکری،مشهد،انتشاراتفرهنگوارشاد

5)      زنده دل ، حسن ، و دستیاران ، (1379 ) ، استان سیستان و بلوچستان ، تهران ، انتشارات ایرانگردان

6)      سید سجادی ، سید منصور ، ( 1382 ) ، راهنمای مختصر آثار باستانی سیستان ، زاهدان ، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی سیستان و بلوچستان

7)      سیستانی ،محمد عظیم ، ( 1367 ) ، سیستان سرزمین ماسه و حماسه (سیستان بعد از اسلام ) ، کابل ، انتشارات مرکز علوم اجتماعی ، جلد دوم

8)      سیستانی، ملک شاه حسین ، (1383 )، احیاءالملوک، مصحح منوچهر ستوده ، تهران ، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ دوم

9)      کاوش ،حسینعلی ، (1382 ) ،کوه و دریاچه سیستان در آیین ادیان ،زابل ،انتشارات دانشگاه زابل

10)  کاوش ، حسینعلی ، و دیگران(1380 ) ، سیستان بهشت باستان شناسان ، زابل ، انتشارت دانشگاه زابل

11)  محمدی خمک ، جواد ،(1378 ) ، ماتیکان سیستان ، مشهد ، انتشارات واژیران

12)  مصلی ، معصومه ، ( 1385 ) ، کوه خواجه ، تهران ، انتشارت امور فرهنگی

13)  موسوی ، سید محمود ،( بی تا) ، یادمان خشتی کوه خواجه ، بی جا

14)  میر لطفی ، محمد رضا ،و غلامعلی خمر ،(1382 ) ،سیستان مهد تمدن و شهر نشینی ، زابل ، انتشارات دانشگاه زابل

15)  واندنبرگ ، لوئی ،(1345 ) ، باستان شناشی ایران باستان ، ترجمه عیسی بهنام ،تهران، انتشارات دانشگاه تهران

16)  هرتسفلد،ارنست،(1381)،ایران در شرق باستان،ترجمه ی همایون صنعتی زاده،کرمان،انتشارات پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دانشگاه شهید باهنر

17)  ------------،(1345)،باستان شناسی ایران باستان،ترجمه علی حکمت،تهران،انتشارات دانشگاه تهران

18)  بنی جمال،لیلا،(1387)،گاهنگاری نسبی محوطه های کوه خواجه براساس سفال های سطحی،دانشگاه  سیستان و بلوچستان

19)  حیاتی،زینب،(1390)،حفاظت و مرمت بخشی از تزیینات دیواری تالار نقاشی کوه خواجه سیستان،دانشکده هنر ومعماری زابل

20)  افشار،ایرج،(1364)،نگرشی بر آثار باستانی سیستان،نشریه کیهان فرهنگی،تهران،شماره 37،صص 22-23

21)  -------- ،(1333)،ویرانه های باستانی سیستان«علل ویرانی سیستان»،ماهنامه یغما،تهران،شماره 80،صص 541-534

22)  ابراهیم زاده،عیسی،(1364)،جایگاه تمدن سیستان و تحولات آن،فصلنامه اطلاعات سیاسی-اقتصادی،تهران،شماره 215،صص 16-25

23)  اسکوتو،امبارتو،(1345)،شهری گمشده از سیستان،ماهنامه بررسی تاریخی،ترجمه ی بنیاد نیکو،تهران،شماره5-6،صص 14-18

24)  باتر،مسعود،(1389)،بررسی ساختار رنگدانه های نقاشی های دیواری عصر پارتی درکوه خواجه سیستان،کتاب ماه  تاریخ و جغرافیا، تهران،شماره 85،صص 324-323

25)  تقدیس نژاد،زهرا،(1386)،بلوچستان و  سیستان،فصل نامه ی رشد  آموزش هنر،تهران،شماره12،صص110-123

26)  دفتر فنی میراث فرهنگی،(1382)،گزارش مقدماتی ثبت بناهای سطح کوه خواجه،زابل،اداره کل میراث فرهنگی

27)  صف گل،منصور،(1383)،نگاهی به راهنمای مختصر آثار باستانی سیستان،کتاب ماه تاریخ و جغرافیا،تهران،شماره85،صص21-25

28)  غنیمتی،سرورانگیز،(1382)،کوه خواجه مهم ترین پرستشگاه زرتشتیان سیستان،محمود موسوی و دیگر مصاحبه گران،تهران،کتاب  ماه تاریخ و جغرافیا،شماره ی 66-67،صص 6-

 

 


دیدگاه خود را بیان کنید

بازدید روز

۶۶۴

بازدید دیروز

۶۴۱

بازدید ماه

۲۴۴۲

بازدید کل

۵۳۷۰۹۳

افراد آنلاین

۷

مشخصات استان

معرفی استان 

فرهنگ عامه، معرفی شهرستانها و جاذبه های تاریخی و طبیعی، هنرهای سنتی، موزه ها و تاسیسات گردشگری استان. PDF.

ماهنامه تخصصی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان

مرکز

زاهدان

 مساحت

180726 کیلومتر مربع

 جمعیت 1390

2534327 نفر

پراکندگی

1206  

  شهرستانها

19

 استاندار 

علی اوسط هاشمی